چرا نوبل دیگر به روح ادبیات اهمیت نمی‌دهد
سیاسی باش، برنده شو
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) : 
به گزارش نامه به نقل از متن، در شرایطی که تا مدت‌ها نوبل ادبیات نشانه اسطوره بودن یک نویسنده داشت، این روزها ادبیات نیز رنگ و بوی سیاسی به خود گرفته است.
کافی است نگاهی بیندازید به جوایز ادبی مهم دنیا؛ از پولیتزر گرفته تا بوکر، اورنج، پن/فاکنر و گُنکور و غیره. مخرج کلام برگزارکنندکان این جوایز یکی است: شایستگی. این‌که بعد از اهدای جوایز، دیگر چون و چرایی باقی نماند که کسی بخواهد اعتراض کند یا شکی داشته باشد نسبت به شایستگی برگزارکنندگان آن رویداد. برآیند مولفه‌هایی که در نهایت رای به برنده شدن یک نویسنده می‌دهند قطعا همان است که لافونتن اشاره کرده است: ارایه پاره‌ای از انسان کلی. اما به‌نظر می‌رسد چندسالی است برگزارکنندگان جایزه نوبل که مراد همان آکادمی نوبل است، به این مهم کمتر توجه کرده‌اند و گویی «سیاست» برایشان بیش از روح ادبیات مهم است که آن را ملاک انتخاب نویسنده برتر قرار داده‌اند؛ ملاکی که در نهایت تاسف رای به برنده‌شدن فوئنتس نداد، کوندرا را لایق ندانست، فلیپ راث را تا امروز ندیده و داکتروف را به حساب نیاورده است. نیز باید به این هم اشاره کنیم که ملاک مبهم برگزارکنندگان نوبل، مولفه‌هایی دارد که در نهایت به شکل‌گیری نام‌هایی چون تراسترومر یا آلفرده ییلینک منتهی می‌شود و گاه کار تا آنجا بیخ پیدا می‌کند که یکی از اعضای آن آکادمی در اعتراض به رفتار خودسرانه باقی اعضا، استعفا می‌دهد، این مسئله در مورد ییلینک اتریشی مصداق داشت و سروصدا کرد اما مهم‌تر از آن، اعتبار نوبل بود که سیر قهقرایی در پیش گرفت و تا امروز نیز همان منش ادامه دارد.
امسال اما «مو یان» چینی برنده شد، نویسنده‌ای که در خوش‌بینانه‌ترین حالت در عداد همان نویسنده‌هایی نظیر ییلینک است و نه در قامت بزرگانی چون یوسا، مارکز، آستوریاس، دوگار، برنار شاو، و حتی پینتر. روستازاده خوش‌شانس چینی توانست به مدد ملاک‌های ناقص و مبهم آنها که در راس هرم تصمیم‌گیری نوبل نشسته‌اند به این جایزه ارزشمند دست یابد و حتی موراکامی را مغلوب کند، نویسنده‌ای که در کنار ایشی‌گورو بدون شک حق زیادی به گردن پیشرفت ادبیات روز ژاپن دارند. «گوان موی» نویسنده معاصر چینی است که سال ۲۰۱۲ به خاطر «رئالیسم خیره‌کننده‌ای که قصه‌های مردمی و تاریخ را با زمان حال پیوند می‌دهد» برنده جایزه نوبل شد. این همان تعبیر داوران نوبل است. البته مو یان، نام مستعار اوست یعنی «حرف نزن». او در خارج از مرزهای چین بیشتر به عنوان نویسنده رمانی شهرت دارد که فیلم «ذرت سرخ» از روی آن ساخته شد. همان فیلمی که «ژانگ یی‌مو» را به شهرت دوچندانی رساند. آثار مو یان به بیش از ده زبان، از جمله انگلیسی، فرانسوی، آلمانی و نروژی ترجمه شده‌اند.
تفاوت نوبل با دیگر جوایز
نوبل زمانی مهم‌ترین جایزه ادبی جهان بود، بدون شک. جایزه‌ای که در فهرست بلندبالایش نام‌های پرطنینی دیده می‌شد که بدون شک بزرگان ادبیات بودند. نیز این دلخوشی وجود داشت که برنده شدن یک نویسنده در این رقابت ادبی به فروش آثارش در کشورهایی چون ایران کمک کند، اتفاقی که به هردلیل طی چند سال اخیر روی نداده است. البته در این مسیر باید به اقبال برخی مترجمان هم اشاره کنیم که گاه به یک نویسنده روی خوش نشان می‌دهند و از دل این روی خوش نشان دادن، پائولو کوئلیو و دسس پدس، پل استر، بیرون می‌آید و در همین راستا نویسنده‌هایی چون کلیما، آپدایک، دان دلیلو، لوری مور و غیره، مهجور می‌مانند. این تفاوت در دیگر کشورهای جهان هم دیده می‌شود ولی نکته اینجاست که سایر جوایز ادبی دست‌کم به مرام‌نامه‌ای که از ابتدا مطرح کرده‌اند، پایبند هستند و از آن عدول نمی‌کنند. مثال بارز این قضیه، جایزه ادبی گنکور است، رویدادی که در فرانسه بسیار مهم است. جایزه گنکور (Prix Goncourt) جایزه‌ای است که در پی وصیت «ادموند دو گنکور» به سال ۱۸۹۶ بنیان گذاشته شد. مجمع ادبی گنکور به طور رسمی در ۱۹۰۲ میلادی تاسیس و نخستین دوره جایزه در روز ۲۱ دسامبر ۱۹۰۳ اعطا شد. این جایزه هر سال نصیب «بهترین کتاب داستانی» می‌شود که طی «همان سال» منتشر شده باشد. بیشتر اوقات جایزه گنکور به یک رمان اعطا می‌شود. اعضای فرهنگستان گنکور هر دوشنبه اول ماه در تالار مخصوص خود که در طبقه نخست رستورانی در پاریس واقع شده گرد هم جمع می‌شوند. به‌طور معمول برنده جایزه روز ۳ نوامبر پس از صرف ناهار مشخص می‌شود. و اما نکته مهم. طبق اساسنامه این جایزه هر نویسنده در زندگی ادبی خود تنها یک بار برنده این جایزه می‌شود، در این میان رومن گاری یک استثنا است: او یک بار در ۱۹۵۶ برای رمان «ریشه‌های آسمان» و یک بار در ۱۹۷۵ بابت رمان «زندگی در برابر خود» با نام مستعار امیل آژار برنده شد. اتفاقی که بعدها هرگز تکرار نشد.
اما در مورد نوبل تناقض‌ها بیش از این است. مثلا عنوان می‌شود که «اثر داستانی باید بر روند ادبیات جهانی نیز تاثیرگذار باشد». در واقع نوبل ادبیات یکی از پنج جایزه نوبل است و هرسال به نویسنده‌ای داده می‌شود که به گفته آلفرد نوبل «برجسته‌ترین اثر را با گرایش آرمان‌خواهانه» نوشته باشد. منظور از «اثر» معمولاً مجموعه کارهای نویسنده‌است، هرچند گاه در متن مربوط به جایزه از آثار مشخص نیز نام برده شده است. مثلا در مورد مارکز تا سال‌ها گفته می‌شد که او نوبل را در 1982 به‌خاطر صدسال تنهایی برد که این اشتباه، هنوز هم رایج است و در نوشته‌های برخی روزنامه‌نگاران یا مترجمان دیده می‌شود.
اما وقتی سراغ نوشته‌های مو یان برویم آن آرمان‌خواهی دیده می‌شود؟ نمی‌توان به این سوال پاسخ داد چراکه ترجمه دست اولی از آثار او در اختیار خواننده ایرانی قرار نگرفته است اما به استناد آنچه در جراید آمریکایی و اروپایی نوشته شده، می‌توان چنین استنباط کرد که آرمان‌خواهی این نویسنده، لنگ می‌زند و چندان رنگ‌وبوی انسانی ندارد، خصاه جایی که بحث رابطه او را با حزب کمونیست چین در میان باشد. مو یان در نوشته‌هایش از تجارب جوانی‌اش و زندگی در زادگاهش الهام می‌‌گیرد؛ تجاربی از فقر، گرسنگی و سختگیری‌های یک پدر خشن. پیتر انگلاند، رییس آکادمی نوبل درباره مو یان می گوید:«آثار او از پیشینه روستایی‌اش و افسانه‌های محلی که در کودکی برایش روایت شده می‌آیند. او درباره کشاورزی می‌نویسد، درباره زندگی در مناطق روستایی، درباره مردمی که برای زنده ماندن تلاش می‌کنند، برای حفظشان خودشان و گاهی هم برنده می‌شوند، البته بیشتر مواقع بازنده‌اند.» و چرا این نویسنده در این‌باره نمی‌نویسد که مردمش در مبارزاتی بر سر حقوق انسانی خود چون آزادی بیان و حقوق شهروندی، «بیشتر مواقع بازنده‌اند». آیا این سلوکی است که دست‌اندرکاران نوبل به آن اعتقاد داشتند؟
تناقض دیگر باز هم به متن اساسنامه نوبل برمی‌گردد؛ آنجا که اشاره شده یکی از ملاک‌های تعیین فرد برنده، ترجمه آثارش به زبان مختلف است. اگر سنجه‌هایی از این دست مورد نظر بود آیا در رقابت با نویسندگانی چون موراکامی، راث، داکتروف و از همه مهم‌تر، کوندرا، مو یان شانسی برای پیروزی داشت؟ ترجمه آثار کوندرا یا راث؟
راث، گنجینه جوایز ادبی
بد نیست اشاره‌ای داشته باشیم که به آثار برخی نویسندگانی که در این متن بارها نام‌شان برده شد. خالی از لطف نیست که از راث شروع کنیم. درباره‌ی پرکار بودن راث همیشه نوشته‌اند اما او از نخستین روزی که در ۱۹۵۹ داستان منتشر کرد تا امروز، نزدیک 30 جلد کتاب منتشر کرده و ده‌تای آنها را در همین شانزده سال گذشته زندگی‌اش و در پیری نوشته است، به‌طوری که هرچقدر پیرتر می‌شود، داستان‌های بیشتری هم منتشر می‌کند. این پرکاری البته مایه نگرانی منتقدان بسیاری در جهان شده و خیلی‌ها به او پیشنهاد داده‌اند از پیشینه ادبی‌اش لذت ببرد و نوشتن را بگذارد کنار اما راث هم‌چنان مصمم است و قصد دارد باز هم بنویسد. راث گفته بود مشغول نوشتن کتاب تازه‌ای به نام «انتقام» است. پرکاری بیش از حد راث و به‌خصوص همین کتاب تازه «تواضع» باعث شده که خیلی از منتقدان ادبی جهان فیلیپ راث را به بردباری بیشتری دعوت کنند و در مقالات خود از او بخواهند که کمتر بنویسد و یک عمر شهرتش را آخر عمری به باد ندهد. او نویسنده‌ای است که بدون استثناء هر سال نامش را در فهرست کاندیداهای برنده نوبل ادبیات می‌شنویم و در کارنامه‌اش رمان‌هایی دارد که از همین حالا به قول انتشارات پنگوئن جزو «کلاسیک‌های نو» ادبیات آمریکا به حساب می‌آیند. فیلیپ راث ۱۹ مارس ۱۹۳۳ در نیوجرسی آمریکا به‌دنیا آمده، همان‌جایی که محل وقوع خیلی از داستان‌های کتاب‌هایش است. در ۱۹۵۹ با انتشار کتاب «خداحافظ کلمبوس» شهرت خوبی به‌دست آورد و از آن سال به‌بعد تا امروز مهم‌ترین جوایز ادبی آمریکا از جمله جایزه ملی آمریکا، جایزه حلقه‌ی منتقدان، جایزه پن/ فاکنر و پولیتزر ادبی را از آن خود کرده است.
کوندرا، بار هستی و یک دنیا معنا
میلان کوندرا آوریل ۱۹۲۹، در «برنو» ایالت «بوهمیا»ی چکسلواکی سابق به دنیا آمد. پدرش، لودویک کوندرا، موسیقی‌دان و رئیس دانشگاه برنو بود. کوندرا نخستین شعرهای خود را در دوران دبیرستان سرود که انتشار آنها در همان زمان، تشویق و تحسین همگان را برانگیخت. او پس از جنگ جهانی دوم و پیش از شروع تحصیلات دانشگاهی، مدتی به‌عنوان کارگر و نوازنده جاز کار می کرد. وی در ۱۹۴۸ مانند بسیاری از روشنفکران آن زمان، به حزب کمونیست پیوست و در ۱۹۵۰، به دلیل گرایش‌های فردگرایانه از حزب اخراج شد؛ اما بار دیگر، از ۱۹۵۶ تا ۱۹۷۰ به این حزب روی آورد. در حقیقت، کوندرا پس از انتشار مجموعه سه‌بخشی اشعارش با نام «عشق‌های خنده‌دار»، مشهور شد. او در این اشعار، به اجبارهای دوران استالین تاخت، ادبیات دولتی را سرزنش کرد و به جانبداری از اندیشه آزاد و مفهوم راستین هنر پرداخت؛ آن هم هنر سوسیالیستی.
رمان شوخی
این رمان از زبان چند نفر روایت می‌شود و تنها کتاب کوندرا است که در آن، خود نویسنده، راوی داستان نیست. لودویک، شخصیت این رمان، دانشجوى جوانى است که به دلیل مسخره کردن ارزشهاى نظام حاکم، از دانشگاه و حزب اخراج می‌شود. در حقیقت، زندگى و درگیری‌هاى لودویک، تجربه نسل رمان‌نویس و هم‌چنین، تجربه گروهی از مردم چکسلواکى را در حکومت دیکتاتوری بازگو می‌کند. او اما در رمان «سبکی تحمل‌ناپذیر هستی» (بار هستی)، نمونه‌هایی از «کیچ کمونیستی»، «کیچ آمریکایی»، «کیچ فاشیستی»، «کیچ فمنیسیتی» و نیز «کیچ هنری» را ارایه می‌کند. بار هستى، بیانگر اندیشه و کاوش درباره زندگى انسان و فاجعه تنهایى او در جهان است؛ جهانى که در حقیقت، دامى بیش نیست و بشر مغرور و سرگردان، در ریسمان‌هاى به هم تنیده آن در تکاپو است. شخصیت‌هاى رمان با بیان احساس‌ها، اندیشه‌ها و رویاهاى خود، انسان معاصر را در برابر چشمان خواننده به نمایش مى‌گذارند و تلخکامى‌ها و سرخوردگى‌هایش را آشکار می‌کند. نام کتاب در اصل، «سبکى تحمل‌ناپذیر هستى» بوده که اندیشه زیربنایى و درونمایه بنیادى رمان است. بار هستى، یک رمان فلسفى است که باید با دقت کامل مطالعه شود تا رابطه میان رویدادهاى داستان و دیدگاه‌های میلان کوندرا به‌خوبى آشکار شود. کوندرا نه فیلسوف است و نه جامعه‌شناس، نه مورخ است و نه مفسر سیاسى. او فقط رمان‌نویس است؛ رمان‌نویسى که هستى انسان را. کوندرا در رمان «خنده و فراموشی» از خرده‌گیری‌های بیشماری سخن می‌گوید که مردم چکسلواکی به اتحاد شوروی داشتند. این کتاب، ترکیب شگفت‌آوری از یک رمان، داستان کوتاه و اندیشه‌های نویسنده است. در مقایسه با سایر آثار کوندرا که بیشتر، اندیشه‌های سیاسی را بیان می‌کنند، این کتاب از درونمایه فلسفی گسترده‌تری برخوردار است و مفاهیم جهانی‌تری را در خود می‌گنجاند. در رمان‌هاى کوندرا، شخصیت از پیش ساخته و پرداخته نشده است. او مى‌گوید:« شخصیت، شبیه‌سازى از موجود زنده نیست، بلکه موجودى تخیلى است. شخصیت، من تجربى است.»
نکته آخر
به‌نظر می‌رسد که باید از این پس، نوبل را در فهرست افتخارات کسانی ببینیم که سر جنگ با غرب، خاصه آمریکا دارند. نیز باید به خودمان هم بقلولانیم که برگزارکنندگان این مراسم، دیگر به روح ادبیات اهمیت نمی‌دهند و مهم، غرب‌ستیزی است به هر قیمت. یادمان نرود که پینتر، به‌رغم تمام شایستگی‌هایی که داشت، به‌خاطر سرودن شعر ضدجنگ و تکه انداختن به رییس‌جمهور آمریکا، بیش از پیش مورد توجه قرار گرفت!
دیدگاه تان را بنویسید