عملکرد سینمایی دولت احمدینژاد در نگاه بهمن فرمانآرا/ شرم سیستم فرهنگی ماست که سمندریان در دورهای مجبور شد کبابی باز کند/ آدمی که میگوید من برای اسکار لابی کردم، وضعیتش مشخص است
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
وارد اتاق کار بهمن فرمانآرا که میشوی، نخستین چیزی که نگاهت را به خود میخواند، تصویری است قاب گرفته از پدر او و قابی کوچکتر، پایین آنکه یادداشت این پدر را خطاب به پسر شانزده سالهاش، در بر گرفته است. روبه روی کارگردان بزرگ سینمای ایران که مینشینی، این دو قاب بر دیوار پشت سر او در بالاترین نقطه خودنمایی میکنند و بر دیوار سمت راست، پوستری است از شازده احتجاب و کنارش تصویری از هوشنگ گلشیری. اتاق سادهتر از چیزی است که انتظارش را داری اما همینها کافی است که به یاد آوری در مقابل چه کسی نشستهیی. هنرمندی که چهارسال پیش اعلام کرد هیچ فیلمنامهیی را برای دریافت پروانه ساخت به وزارت ارشاد دولت دهم نخواهد برد و روی حرفش ایستاد. آخرین فیلم فرمان آرا- خاک آشنا- هنوز وارد شبکه خانگی نشده است. خودش هم نزدیک به شش سال است که فیلم نساخته. با این حال اعتراضها و انتقادهای او در چهارسال گذشته، هرگز رنگ و بوی طلب منافع شخصی نداشت. نه بابت فیلم نساختنش منتی بر سر گذاشت و نه در انتقادهایش، حرفی از وضعیت خود به میان آورد. همین رفتارها او را صاحب موقعیت ویژهیی میکند. آن هم در دورانی که فیلم ساختن به هر قیمت و از هر
طریقی، به اصل مهمی در زندگی کارگردانان حتی هم نسل فرمان آرا بدل شده است.
چند سال پیش در گفتوگوی مفصلی درباره دلیل دو دهه فیلم نساختن تان، گفته بودید که در دورهیی، بودن در کنار فرزندانتان را به فیلمسازی ترجیح دادید...
بگذارید کامل بگویم. وقتی در غربت زندگی میکنید، اعضای خانواده به دلیل ایزوله شدن، وابستگی بیشتری به یکدیگر پیدا میکنند. من هم در زمینه تهیه و تولید فیلم فعالیتم را ادامه دادم اما ترجیح دادم فیلم نسازم و صبر کنم تا بچهها از یک مقطعی بگذرند. شاید خودخواهی لازم را برای فعالیت هنری ندارم اما هرگز نتوانستم خودم را راضی کنم که بچهها هرطوری خواستند، بزرگ شوند. این اخلاق همیشه با من بوده است. وقتی آنها به دانشگاه رفتند و حس کردم دیگر سرپرستی من را به آن شکل نیاز ندارند، به ایران بازگشتم. اما 10 سال بعد را نگذاشتند فیلم بسازم. این دهه دوم ربطی به ماجرای بچهها نداشت.
و سال 88 هم اعلام کردید در چهار سال آینده فیلم نخواهید ساخت. راستش کمی عجیب است هنرمندی با این انرژی که بین هم نسلان تان و حتی نسلهای بعدی کمیاب است و تا این حد پیگیر تئاتر و موسیقی و همواره حاضر در گالریها و نمایشگاههای هنرهای تجسمی و... اینچنین راحت درباره فیلم نساختن سخن بگوید. اعلام فیلم نساختن برایتان دشوار نبود؟
بسیار دشوار بود اما نه دشوارتر از تحمل دیدن اتفاقهایی که 4 سال پیش افتاد. باور و اعتقاد من این است که وقتی کار هنری میکنی، اخلاق اجتماعیات هم مهم است. شاید چون من در 68 سالگی آن حرف را زدم، باورش برای عدهیی دشوار بود. اگر 25 سالم بود، این چهار سال زیاد به چشم نمیآمد اما وقتی در آستانه هفتاد سالگی هستی و چنین تصمیم میگیری، همه میپرسند مگر فکر میکند چند سال زنده است؟ من اگر 15 فیلم دیگر بسازم، از این مشهورتر نمیشوم. از نظر درآمد هم که کارگردانی سینما در ایران شغل پردرآمدی نیست. دستمزد فیلمی را که دو یا سه سال یک بار میسازی، به ماهها تقسیم کن و ببین سالی و ماهی چقدر میشود؟ فیلمبردار و بازیگر میتوانند هرسال در چند پروژه باشند اما کارگردان نه. آن هم در این سیستم فیلمسازی که باید خودت در همه مراحل تولید فیلم حضور داشته باشی. من نسبت به طراحی پوستر هم وسواس دارم و باید بر آن نظارت کنم. در چنین شرایطی آن تصمیم را گرفتم و بابتش از کسی طلبکار نیستم. چنان که چندی پیش وقتی تعدادی از هنرمندان، به دیدار آقای عارف رفتند، چون اعتقادی به حرکتهای جمعی به این شکل ندارم، حضور در آن جلسه را قبول نکردم. اما یک
نکته برایم جالب بود. وقتی عکس آن دیدار منتشر شد، دیدم دو نفر که در ردیف اول نشستهاند، از کسانی هستند که در چهار سال گذشته به شکلهای مختلف برای آقای شمقدری خوش خدمتی کردهاند. با خودم گفتم پس آن رفتارها چه بود؟ تویی که وقتی بسیاری از سینماگران قبول نمیکنند داور جشنواره شوند، داوری را میپذیری، چرا الان حس میکنی دوران جدیدی آغاز شده و باز باید در صف اول باشی؟
فکر میکنید اگر آن تصمیم را نگرفته بودید و فیلمنامهیی هم ارائه میکردید، اصلا امکان ساخت فیلم برایتان فراهم میشد؟ وضعیت آخرین فیلمهای کیانوش عیاری و رخشان بنیاعتماد، به نوعی جهتگیری سیاستگذاران سینمایی را نشان میدهد. در چنین شرایطی تصور میکنید چقدر امکان ساخت فیلم برای شما وجود داشت؟
من چهار سال پیش، نامهیی نوشتم که هنوز هم روی اینترنت هست. با من درباره آن صحبتی نشده اما میدانم به دلیل آن نامه، جلوی اسمم یک علامت هست. چهار سال از اکران «خاک آشنا» میگذرد و هنوز این فیلم وارد شبکه خانگی نشده است. در صحبتهای خصوصی هم میبینی به شرکتهای پخش فیلم گفتهاند «خاک آشنا» را نخرند. اما در پاسخ به پرسش احتمال موافقت مدیران با ساخت فیلمم باید بگویم من نمیخواستم حتی رضایت خاطر تصویب فیلمنامهام را به آقای شمقدری بدهم. او را میشناختم و میدانستم یک فیلمساز بد، ناگهان مدیر خوبی نمیشود. آدمی که میگوید من برای اسکار لابی کردم، وضعیتش مشخص است. 47 سال معاونت سینمایی برای همه کافی بود اما این آقا تصمیم گرفت سازمان سینمایی بسازد. ما دائما از کاهش حجم حضور دولت در سینما حرف میزنیم اما از آن طرف میبینیم طناب مدیران بیشتر به دست و پای ما میپیچد. در سازمان سینمایی قرار بود چه اتفاقی بیفتد؟ اصلا دلیل آشفتگی وضعیت فرهنگی ما این است که هر وزیری، نفر پیشین را قبول ندارد و میخواهد تحول ایجاد کند. مگر در چهار سال چه تحولی در حوزه فرهنگ میتوان ایجاد کرد؟
نتیجهاش پشیمانی روزهای پایانی مدیریت است. همان بحث لابیگری نشان داد تلاشهایی برای جلبتوجه سینماگران در ماههای پایانی مدیریت شان آغاز شده است. الان هم اصرار عجیبی روی بازگشایی خانه سینما در همین مدت محدود دارند. برخی معتقدند اگر تعدادی از سینماگران با تصمیمهای اشتباه مدیران همراه نمیشدند، آنها نمیتوانستند به این راحتی پیش بروند. چون بارها در توجیه عملکرد خود، به موافقت فلان تهیهکننده یا کارگردان استناد کردند.
اصولا یکی از گرفتاریها این است که ما به عنوان صنف برای خودمان احترام قایل نیستیم. آقایان با تشکیل سازمان سینمایی خواستند صنوف را خودشان راه بیندازند. حالا کسانی هم حمایت کردند. دولت هم با ابزارهایی مثل کوپن و پول و... که در اختیار داشت، سعی کرد نظر عده بیشتری را جلب کند اما 80 درصد سینماگران زیر بار نرفتند. همیشه کسانی وجود دارند که فیلمساز یا فیلمنامهنویس خوبی نیستند یا از نظر شخصیتی مشکل دارند و تا کسی میگوید بیایید، میبینی اینها خودشان را جلو میاندازند. حرف ما از اول این بود که دولت باید دستش را از سینما یا هر کار هنری دیگر بشوید. بارها گفتم این آییننامه شورای عالی انقلاب فرهنگی را به مجلس ببرید و قانونش کنید. وگرنه هر چهارسال یکبار، فردی با یک تفسیر جدید از این آییننامه میآید.
این بحث قانون سینما را خود آقای شمقدری هم مطرح کرد. این نگرانی وجود دارد که قانون، مشکلهای بیشتری ایجاد کند. مثلا در قانون مجازات اسلامی هم بحث توهین و استهزا آمده است اما این مباحث در نهایت تفسیری هستند و برخی معتقدند همهچیز به نگاه تیم فرهنگی هر دولت وابسته خواهد بود.
نه. قانون چارچوب فعالیت مدیر را روشن میکند. در کدام بند آییننامه شورای عالی انقلاب فرهنگی درباره سازمان سینمایی صحبت شده؟ قانون نمیگذارد شما هر حرفی بزنی. در نبود یک قانون مدون آقایان سعی کردند «باید»ها را بردارند و «نباید»ها را هم توضیح ندهند که بعد بتوانند به میل خود رفتار کنند. آقای شمقدری روز اول با یک کتاب درباره فیلمسازی آمد. تعریفش از فیلم فاخر در آن کتاب، فیلم گران بود! کجای دنیا تعریف فیلم فاخر، پروژه میلیاردی است؟ تاریخ سینمای جهان پر است از فیلمهای فاخر و ماندگاری که با کمترین سرمایه تولید شدهاند. کارنامه بسیاری از فیلمسازان، از اورسن ولز تا جیم جارموش، پر از چنین فیلمهایی است. از این تعریف و نگاه غلط، همین فیلمهای میلیاردیای بیرون میآید که سازندگانشان در هر سیستم فیلمسازی متمدنانهیی با این هزینه تولید و میزان بازگشت سرمایه شان بیتردید حذف میشدند.
یکی از تفاوتهای بارز پروژههای فاخر سالهای اخیر با فیلمهایی که تولید عادی دارند، شیوه خبررسانی درباره مدت فیلمبرداری است. پروژههای خصوصی به خبرنگاران میگویند مثلا 34 جلسه فیلمبرداری داریم که 14 جلسهاش مانده است. اما پروژههای دولتی اصلا چنین فرضی ندارند. میگویند فعلا داریم میگیرم احتمالا تا یک یا دو ماه دیگر تمام میشود.
چون فیلمسازی بلد نیستند. فیلمبرداری میکنند، بعد در مرحله تدوین آن را به چند نفر نشان میدهند و نتیجه میگیرند فلان سکانسها را دوباره فیلمبرداری کنند. در امریکا جمله معروفی هست که به کارگردان میگویند تو به خوبی آخرین فیلم هستی. یعنی اگر فیلمت نفروشد، برای ساخت فیلم بعدی مشکل خواهی داشت. وقتی من در یک فیلم یا سریال دولتی، ماهانه حقوق میگیرم، چرا باید برای پایان کار عجله کنم؟ به همین دلیل سریالی که باید ظرف دوسال تولید شود، از مرز هفت سال هم میگذرد. در سینما هم مهمترین بحث که بازگشت سرمایه است، حذف شده و بودجههای کلان را به یکسری فیلمساز میدهند. آنها هم با آوردن نامهای دهنپرکن، میکوشند به مدیران بگویند آن بودجه را به این شکل خرج کردیم. کشوری که محمود کلاری را دارد، چرا باید از استرارو دعوت کند؟ الان تنها زمینهیی که شاید در آن نیازمند کمک از خارج از کشور باشیم، جلوههای ویژه است که آن را هم به هر شرکتی بدهید، برای شما انجام میدهد. کار سختی هم نیست. با همین شرکت جرج لوکاس هم میتوانید مذاکره کنید. اما وقتی قرار است یک فیلمبرداری عادی داشته باشی، چه نیازی به آوردن استرارو است؟ فقط کلاری هم نیست. ما
فیلمبرداران جوان درجه یکی مثل داود امیری داریم. نمیگویم او را برای فیلمبرداری چنین کارهایی بیاورید اما استرارو چه میتواند انجام دهد که کلاری نمیتواند؟
مدت زمان تولید فیلمهای روز جهان در سایتها در دسترس است. شما که زمانی درگیر تولید و تهیه فیلم در سطح جهانی بودید، بر اساس تجربههای شخصی تان، چنین زمانهای طولانی تولیدی را در فیلمهای قدیمیتر به یاد دارید؟
واقعا نه. مواردی استثنایی مثل تایتانیک بوده که کارگردان صدمیلیون دلار خودش را هم روی بودجه فیلم گذاشته که فیلمبرداری ادامه پیدا کند اما نمیتوانید تا بینهایت ادامه دهید. اینها ایراد سینمای رانتی است. کسی پولی میدهد و اگر به جای استرارو به او بگویی کامبیز، تفاوتشان را نمیفهمد. معتقدم دولت باید برود در پستو و فقط برای صدور پروانه نمایش بیرون بیاید! صدور پروانه نمایش حق هر دولتی است. در انگلستان و کشورهای دیگر هم هست. در امریکا اتحادیه تهیهکنندگان فیلمها را درجهبندی میکند. اگر سکس و خشونت فیلم زیاد باشد، درجه Xمیگیرد که امکان تبلیغ در هیچ رسانهیی را ندارد. تهیهکننده مجبور میشود سکس و خشونت فیلم را کم کند. تماشای فیلم درجه R هم برای زیر هجده سال ممنوع است. در نهایت هم درجه PG است که با راهنمایی والدین و تصمیم آنها بچهها میتوانند فیلم را ببینند. الان در کانادا شما نمیتوانید بعد از ساعت 7 شب، بچهها را به سینما ببرید. هیچ جا هرج و مرج نیست اما اینکه یک نفر بنشیند فیلمنامه من را بخواند و ایراد بگیرد و بعد از گذشتن از این مرز، باز برای تهیه امکانات ساخت فیلم سراغ نهاد دولتی دیگری برویم، بیمعنی است.
مگر فیلمنامه خواندن کار راحتی است؟ اولا فیلمنامه باید در یک نشست خوانده شود.
دوم اینکه خواننده آن باید تخیلی قوی داشته باشد. وقتی در «خاک آشنا» رضا کیانیان پس از شنیدن خبر درگذشت دوستش در پاسخ به مامور امنیتی میگوید شما کار خودتان را بکنید ما هم کار خودمان را میکنیم، خواننده فیلمنامه میتواند حدس بزند گریه کیانیان در آن سکانس تا این حد تاثیرگذار خواهد بود؟ بعد هم به مرحله ساخت فیلم میرسیم.
فارابی زمانی تاسیس شد که به دلیل نابسامانی فرهنگی، برای ساخت فیلم سرمایهگذار خصوصی وجود نداشت. اما الان این بنیاد کارکردش را از دست داده و به یکی از نهادهایی تبدیل شده که میتوان از طریق آنها رانت گرفت. قبل از انقلاب فیلمهای زیرنویس یا دوبله به اندازه فیلمفارسیها به شهرداری عوارض میدادند. اما آن زمان هم شهید ثالث داشت فیلمش را میساخت. نتیجه این تلاش شدید دولت برای ساخت فیلمهای میلیاردی و دولتی کردن سینما این شده که شما یا بروید از نهادهایی بودجه بگیرید که اصلا کسی اجازه مداخله در کار شما را نداشته باشد یا به سازمان تبلیغات اسلامی بروید که باز هم بحث بازگشت سرمایه در آن مطرح نیست. نهادی که زمانی برای کسب درآمد، تعدای سینما در اختیارش گذاشته شد و الان دارد برای اکران شدن یا نشدن فیلمها در فلان شهرستان تصمیم میگیرد و خط و نشان میکشد. کسی هم نیست بگوید آقایان شما نهایتش سینمادار هستید.
الان خیلی از امکانات در دست دولت است و این مالکیت در چهارسال اخیر افزایش هم یافته است. فکر میکنید اگر بر فرض دولت از فردا بگوید خودش را کاملا از سینما کنار میکشد، سینمای ایران دوام میآورد؟
باید یکبار برای همیشه این اتفاق بیفتد یا سینما میتواند روی پایش بایستد یا نه. مشکلات سینمای ایران پیچیده نیست. تعداد سالنها برای یک کشور هفتاد میلیونی یا بیشتر، کم است. شبکه خانگی هم باید فعالتر از این باشد. پروانه ساختی هم که در ابتدا میدهند، با حسن نیت نیست. به فیلمنامه «خاک آشنا» تنها یک ایراد گرفته شد. شخصیتی به نام «نظام» در فیلم بود که میخواست به دوبی برود. گفتند نظام دوبی نمیرود. پرسیدم منصور دوبی میرود؟ با خنده جواب مثبت دادند. این تنها ایراد بود. بعد که میروی و چند صد میلیون هزینه میکنی، روی برخی صحنهها دست میگذارند و میگویند اینها را حذف کن. یعنی برخی ایرادها را برای بعد از ساخت فیلم میگذارند. در حوزه اکران هم سینماداران برنامه میچینند و میگویند میخواهیم تا ابد «رسوایی» را نگه داریم! فیلم یک موجود زنده است. چهار یا هشت سال بعد بالاخره دیده میشود اما برخی فیلمها تاریخ مصرف دارند و به موضوعات روز اشاره میکنند. اکران دیرهنگام این فیلمها سرنوشتشان را تغییر میدهد. «خاک آشنا» از همین فیلمها بود.
این پرسش ربط مستقیمی به مباحث قبلی ندارد. شما در دانشگاه کالیفرنیای جنوبی، سینما را به شکل آکادمیک و در بالاترین سطح آموختهاید. تجربه نشان داده که هنرمندان متکی به تحصیلات دانشگاهی، معلمهای بهتری هستند. با توجه به این پیشینه و این میزان دل بستگی تان به جوانان، چرا تدریس نمیکنید؟
من شلخته بازی را دوست ندارم. همیشه هم معتقد بودهام که برای فیلمساز شدن باید از شلختگی دوری کرد. حالا این شلختگی میتواند در انتخاب کادر باشد یا در انتخاب بازیگر. از هم نسلان من هم کسانی که شلخته نشدهاند، هنوز خوب فیلم میسازند. برخی هم عددها برایشان مهمتر است که مثلا بگویند بیست و ششمین فیلم فلانی و خب نتیجهاش را میبینیم. این را گفتم که توضیح بدهم آدمی نیستم که آموزشگاهی راه بیندازم و فقط از اسمم استفاده کنم. باید بتوانم رسیدگی کنم و شرایطش را ندارم.
چرا در یکی از همین آموزشگاهها ورک شاپ یا کلاسی برگزار نمیکنید؟
یکبار بحثش مطرح شد. اما دیدم میخواهند از بچهها یک میلیون و پانصد هزارتومان بگیرند. برای بچهیی که از شهرستان میآید، رقم سنگینی است. تازه میخواستیم درآمد آن کلاس را به حساب بنیاد گلشیری بریزیم. چون سالی هفت یا هشت میلیون تومان خرج دارد و شاید تصورش دشوار باشد اما فراهم کردن این رقم راحت نیست. به هر حال در نهایت شرایط مهیا نشد.
واقعا این مبلغ با سختی تهیه میشود؟
بله. جایزهها و پول داوران و...
کمی عجیب نیست؟
در مملکتی که ایراد فرهنگی دارد و کسی مثل حمید سمندریان را 10 سال از تئاتر دور نگه میدارد، عجیب نیست. این شرم سیستم فرهنگی ما است که سمندریان در دورهیی مجبور شد کبابی باز کند. چرا بیضایی باید در دانشگاه استنفورد نمایشی روی صحنه ببرد و بعد هم آنجا به تدریس بپردازد؟ جای بیضایی اینجاست. حرف من در «خاک آشنا» هم این بود که باید دستت را در این خاک کنی و گرفتارش شوی. الان کتابهای داریوش شایگان ابتدا به فرانسه منتشر میشوند، اما خودش اینجاست.
در این چهارسال، نهادهای زیادی از سینما سهم گرفتهاند و به این راحتی هم آن را پس نخواهند داد. سینماگران فعال در این نهادها که مورد اعتماد آنها شدهاند، بعید است به این سادگی جایگاه شان را ترک کنند. سینمای خصوصی و مستقل هم ضربههای زیادی خورد. بهمن فرمان آرا در چنین شرایطی برای مدیران فرهنگی بعدی چه پیشنهادی دارد؟
فقط به آنها یادآور میشوم که سرمایه ارزشمندی به نام امید مردم را دارند. در فضای مملکت هم میبینیم آدمها کمی با هم مهربانتر شدهاند و عصبی نیستند. حالا مساله این است که مدیران با این سرمایه چه میکنند؟ اولا امیدوارم وقتشان را صرف کارهای بیهودهیی مثل تعطیلی خانه سینما نکنند. آخر کدام عاقلی به جای درخواست تغییر یک یا دو بند اساسنامه، نهاد صنفی یک حرفه را میبندد؟ مثل این است که یک خیاط به خاطر دلخوری از خیاط دیگر که خوب شلوار میدوزد، برود اتحادیه را تعطیل کند! در مرحله بعد، باز هم تکرار میکنم که فارابی زمانی برای حل مشکل آمد و الان خودش به یک مشکل تبدیل شده. آرزو میکنم مدیران فرهنگی با روشن کردن تکلیف این نهاد نشان دهند که میخواهند به سمت کاهش سهم دولت در سینما حرکت کنند. فراموش نکنیم که مدیران فعلی از دو ماه دیگر نمیروند بخوابند. که ای کاش چنین میکردند. آنها منتظر هر فرصتی برای انتقاد و زدن ترکش خواهند بود. رسانههایی هم دارند و نامهنگاری و صدور بیانیه به هر مناسبتی، از اقدامات قابل پیشبینی آنهاست. در نهایت هم منتظر روزیام که این عبارت ارشاد از عنوان وزارتخانه حذف شود. ما به لطف تابلوهای
شهرداری هر روز در معرض ارشاد هستیم.
همین جملههای نصیحتگونه را میگویید؟
بله. نصیحت ما را کشت!
دیدگاه تان را بنویسید