به بهانه نگارش کتاب «هاروارد و مکدونالد»
وقتی قضاوت در سفرنامهها رخنه میکند
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه به نقل از متن، شاید امروزه با گسترش وسایل ارتباطجمعی و افزایش امکانات سفر برای بشر، از اهمیت سفرنامهها کاسته شده باشد؛ اما با وجود این، بعضی از متون گذشته هنوز ارزش و اعتباری درخور دارند. مثلا سفرنامه هوشنگ گلشیری به اروپا (آینههای دردار) بهگونهای نوشته شده است که یکی از بهترین رمانهای زبان فارسی به حساب آمده و حتی با گذشت زمان، ارزشی مضاعف یافته است. یا میتوان گفت یک هنرمند عکاس بعد از سفرش، نمایشگاهی ترتیب میدهد و نتیجه سفرش را با ابزاری غیر از کلمه روایت میکند.
شاید امروزه ارزش و اعتبار سفرنامه بیشتر به زاویه دید راوی که در اینجا همان مسافر یا جهانگرد است، برمیگردد و جنبه اطلاعرسانی آن مانند سابق مورد نظر نیست. مگر اینکه مسافر به گوشههایی از دنیا سرک کشیده باشد که امکان دسترسی به آنها برای عامه مردم فراهم نباشد. در این مورد، میتوان رمان «در سفر» مهشید امیرشاهی را مثال آورد که در آن نویسنده وضعیت گروهکهای فراری را در اروپا از نظرگاه خود روایت میکند. همین جا ذکر این نکته الزامی است که میزان موافقت مخاطب با نویسنده، در این گزارش تحلیلی مطلقا لحاظ نشده است چراکه اصل موضوع واکاوی چگونگی شکلگیری ماده نوشتاری سفرنامه است و نه ارزشگذاری یا واکاوی عوامل دخیل در موفقیت آن. بدیهی است این اثر خاص، بیشتر بهعلت اینکه در آن برهه از تاریخ، گوشهای پنهان و بسیار تاریک از روزگار ایرانیان در بیرون از خانه را روایت میکند، ارزش اطلاعرسانی داشته و این ارزش را با گذشت زمان هم حفظ خواهد کرد.
آنچه امروز به نام ادبیات مهاجرت اتفاق میافتد بدون آنکه بخواهد در رده سفرنامه قرار بگیرد، کاربردی مشابه دارد. برای مثال تحقیقی در مورد اشعار شاعران خارج از وطن، مطمئنا دستاوردهایی خواهد داشت که انتظارات فرد علاقهمند به ژانر سفرنامه را تا حدودی برآورده خواهد کرد.
وبنوشتهها و یادداشتهای روزانه افراد با گرایشهای متفاوت فکری و کاری در یک گستره نامحدود، خود سفرنامهای بزرگ و هماره در حال تکوین است. فردی را در نظر بگیرید که به ادبیات علاقهمند است. این شخص روزانه فعالیتها و یادداشتهای روزانه همفکرانش و دیگر نویسندگان را در دست دارد. میداند امروز فلان نویسنده محبوبش یا نویسندهای که به هر دلیلی مورد توجهش بوده، در کدام قسمت دنیا به چه کاری مشغول است. مثلا بهراحتی میتواند بفهمد در جلسه داستانخوانی همکارش در آمریکا، بیشتر کدام گروه فکری یا طبقه اجتماعی حضور داشته و چه نوع عکسالعمل یا استقبالی به وی نشان دادهاند. مشکل اصلی اینگونه نوشتهها، همانا سرعت زیاد و کمدقتی است که حتی در کار نویسندگان بزرگ هم بهوضوح دیده میشود. مثلا عباس معروفی در سفر اخیرش به آمریکا، روزانه گزارشی از فعالیتهایش را در فضای مجازی منتشر میکند که عملا میتوان گفت حاوی هیچ نگاه یا درسازه قابلتوجهی برای پژوهشگر ادبیات، که زمینه اصلی فعالیت اوست، نیست و در مضامین عام اجتماعی و اندیشگانی هم تقریبا وضعیت بر همین منوال است. بدیهی است این نویسنده مشخص اگر قرار بود حاصل سفرش را بهصورت کتاب منتشر کند، با توجه به شناختی که از قابلیتهایش در دست است، چهرهای کاملا متفاوت، به لحاظ فنی و کیفی، از خود به نمایش میگذاشت.
با این مقدمه و با ملاحظات ذکرشده به سراغ چند نمونه میرویم که میتوان آنها را سفرنامههای آمریکا به حساب آورد. با نگاهی به بیشتر چنین متنهایی با موضوعیت آمریکا، دیده میشود که نویسنده هر چقدر هم بیطرفانه به این قضیه پرداخته باشد باز بیتاثیر از فضای سیاسی حاکم بین دو کشور نبوده است و البته همانطور که ذکرش رفت، این بیطرفی حاوی ارزشی هم نیست و اصلا همین پسزمینه فکری و دیدگاه نویسنده است که آثار مورد نظر را خواندنی و ماندنی میکند.
سیدمجید حسینی، کسی است که در سالهای اخیر «2011-1390» به قصد نوشتن سفرنامه و نه به هیچ منظور دیگری، کتابی در مورد آمریکا نوشته است به نام «هاروارد مکدونالد». وی برخلاف دیدگاه ما معتقد است، سفرنامه باید فقط گزارشگرانه، همانند یک عکاسی خبری در نظر گرفته شود. وی در مقدمه میگوید: «صبح امروز که از فرودگاه بینالمللی جان.اف.کندی وارد خاک آمریکا شدم، به نظرم آمد هرچه خواندهام هیچ است و باید از نو دستگاه ذهنم را بچینم؛ از سفرنامه جلال آلاحمد تا جلال رفیع و از رمان بیوطن امیرخانی تا خندهدار فارسی فیروزه جزایریدوما، همه حرف خودشان را زدهاند نه حرف این سرزمین را. میخواهم این چند روز کمی خودم و این تصاویر ذهنیام را کنار بگذارم و بگذارم این سرزمین خودش حرف بزند؛ مثل عکاسی، عکاسی کنم و از خودم کمتر بنویسم؛ پس این کتاب نه روزنوشت است، نه افاضات روشنفکری در مورد سنت و مدرنیته در جهان آمریکاییشده، نه حرف سیاسی و نه حتی دغدغههای پدرانه تربیتی، بلکه چند تصویر است و من فقط یک راویام که سعی میکنم روایت کنم با مشاهدات و تصویرها.»
اما حتی خود او هم در ادامه، این دیدگاه خود را به نقد میکشد. «... احساس کردم اشیا و مکانها، آدمها و وقایع جلوی دوربین قلمم حرکت دارند و کسی نایستاده تا من از او عکس بگیرم و مراتب بیطرفیام را اثبات کنم و اصولا اینجا همه جزو فضایی هستند که درون آن زندگی میکنند و اتفاقا سخت هم طرفدارند و نظریه دارند و تو نمیتوانی بینظر باشی، هرکس اینجا تکلیفش مشخص است و تو را هم تعیین تکلیف میکنند! کمکم فهمیدم که من هم تصادفا بیطرف نیستم چون ایرانیام و آمریکایی نیستم و از زاویه دید ایرانی به مسایل نگاه میکنم و اصولا زاویه دید دیگری ندارم که با آن نگاه کنم و اصولا کسی که زاویه دید دارد، جانبدار است و جانبدار دید و نظر خودش را دارد.
با این همه «هاروارد مکدونالد» روایت نویسنده مسلمان ایرانی به دنیای مدرن است که کوشیده در روایت آنچه دید، اعتدال و انصاف را تا حد ممکن رعایت کند مثلا رفاه و امنیت آنجا را بدون هیچ تعصبی میستاید: «روزی که رفتم و با یک کردیت کارت که تنها ۳۰۰ دلار موجودی داشت یک ماشین ۲۰ هزار دلاری کرایه کردم، جواب این سوال را گرفتم. فقط شماره کردیت کارتم را گرفت و سوییچ ماشین فورد را تحویلم داد. نه امضا گرفت، نه کارت شناسایی، نه سند منگولهدار، نه ضامن کارمند، نه سفته و چک ضمانت. فقط شماره کارت اعتباری و بس... و این یعنی روح قانون در سرزمین آمریکا. قانون مبنای اطمینان در تمامی روابط اجتماعی است. بازار و اقتصاد و سرمایهداری امنیت دارند چون قانون محور همه روابط است.»
از طرفی دیگر، احمد شاملو، شاعر معاصر یک سفرنامه طنز خیالی دارد به آمریکا که راوی آن شاهی از دوده قجر است. مقایسه نوشته این دو نفر «یکی شاعر و دیگری روزنامهنگار» در بخشی که هر دو در مورد دموکراسی صحبت میکنند، خالی از لطف نیست:
حسینی: «و باز فراموش نمیکنم روزی را که مقابل پارلمان کانادا در اتاوا جمع زیادی از مردم با پلاکاردهایی که از عکس کودکان فلسطینی آسیبدیده در دست داشتند، تجمعی اعتراضی گذاشته بودند در دفاع از حقوق کودکان فلسطینی و البته دولتمداران یهودزده کانادایی، بیتوجه به این نگاه مردم کار خودشان را میکردند و این بزرگترین آسیب دموکراسیشان بود از نظر من.»
شاملو: «سلطنت ینگهدنیا از قرار مسموع نه موهبت الاهیست نه داشتن فر شاهنشهى. از واجبات آن است نه دایمیست نه موروثى. سلطان این سرزمین نه خزانه عامره دارد نه قدرت فایقه. نه نوکرى دارد که حکومت ولایتى را به او بفروشد نه قدرت و اختیارى که عندالاقتضا رعایا را بدوشد. خلاصه چس فیل است: نه بو دارد نه خاصیت. چیز بىمصرف عجیبى است. ارواح پدرشان ما که یک قلم اهلش نیستیم: مدینه باد به اهل مدینه ارزانى! سلاطین حقیقی این ملک از قرار معلوم مشتى یار دانقلى باشند که جمله از اجله اجامر و اوباشاند و هرکدامشان سلطان بىتاجوتخت چیزى مىباشند: یکى سلطان نفت است، یکى سلطان منسوجات است و...»
اگرچه سفرنامه شاملو خیالی است اما نباید از نظر دور داشت که این سفرنامه حاصل سفر واقعی او به آمریکاست. وی در مصاحبه غیررسمی خود اذعان میدارد تحت تاثیر زبان ایرانیان مهاجر نسل دوم و سوم، زبان و سفرنامهاش را انتخاب کرده است. دور از ذهن نخواهد بود اگر بگوییم مایه طنز را هم به عمد وارد کرده است تا بهراحتی بتواند نقدهای وارد به ساختار سیاسی و اجتماعی کشور آمریکا را همزمان با نقد جامعه خودی از دیدگاه شخصی خود که بر مبنای لاییسم و نظرگاه چپ اجتماعیاش بنا گردیده از نقدهای رمسی مجزا و متمایز بنماید و این میان امکان برجستهسازی این تمایز را بهخوبی در اختیار نویسنده قرار داده است. در این مورد نیز بار دیگر لازم است تذکر دهیم مبنای این گزارش تحلیی نقد نظرگاه هیچیک از این سفرنامهها نیست بلکه تاکید اصلی بر این است که «سفرنامه» بهعنوان یک ماده نوشتاری میتواند یک «متن» در نظر گرفته شود، صرفنظر از اینکه در کدام ژانر نوشتاری طبقهبندی شود. هرچند بهراحتی میتوان محورهای اصلی آمریکاستیزی وی را در سفرنامهاش دید. او بهشدت نظام سرمایهداری و مافیای اقتصادی و همچنین نظام تبلیغاتی آمریکا را به باد مضحکه میگید و حتی از مساله استیلای یهودیان بر اقتصاد و سیاست آمریکا را موشکافانه به طنز میکشد. و البته تمام اینها را از نظر غیردینی و کاملا نخبهگرای خویش مطرح میکند.
در مورد نقدش به زبان نابسامان مهاجران با مهارت فنی مثالزدنی و تسلط چشمگیر بر زبان، در لفافه لودگی و هزل، داستانکی را پایه میریزد که شاید کارسازترین نقد این سالیان از مقوله آلودگی و درهمریختگی زبان مهاجران ایرانی است نوکری از جمع نوکران بیشمار سلطان، نامه کوتاهی را که حاوی یک گزارش خفیه است، به قصد مضاربت دیگر نوکرها، در قوطی سیگار سلطان صاحبقران میگذارد که ملغمه نامفهومی از واژههای فارسی و انگریزی «انگلیسی» با الفبای فارسی است. سلطان که چیزی از متن پیام درنیافته و گیج شده است درصدد کشف موضوع برمیآید.
شاملو بدون رفتن به آمریکا هم میتوانست اینها را بنویسد و قبل از آن کم هم ننوشته بود. حسینی هم بدون رفتن به آن دیار اگر اخبار آن روز بهخصوص را در یکی از شبکههای خبری دنبال میکرد، میتوانست همین اظهار نظر را بکند.
شاملو بهعنوان یک شاعر، برجستهترین بخش کارش نوآوریهای زبانی و توجه ویژه او به این مقوله است، و بهتبع همین خصیصه، در سفرنامه او، بخشی به آلودگیهای زبانی ایرانیان مهاجر اختصاص دارد که تقریبا میشود گفت از هیچکس دیگری غیر از او برنمیآید و این دقیقا همان چیزی است که به یک سفرنامه ارزش و ماندگاری میدهد؛ یعنی همان دیدگاه اختصاصی نگارنده. رفتیم پشت پرده دارالخلا خَف کردیم و همین که میرکوتاه با آفتابه رسید گریبانش را گرفته فیالمجلس به استنطاق او پرداختیم که: - پدرسوخته، چه مزخرفاتی تحریر کردهای که حالی ما نمیشود فقط کلمه قندیدا را فهمیدیم؟
در کمال بیشرمی گفت: - قربان، واللّه باللّه مطالب معروضه پِرژِن وُرد ندارد.
فرمودیم: - پرژن ورد دیگر چه صیغهای است؟
عرض کرد: - یعنی کلمه فارسی.
لگدی حوالهاش کردیم که: - حراملقمه! حالا دیگر فارسی «کلمه فارسی» ندارد؟
محل نزول لگد شاهانه را مالید و نالید:- تصدق بفرمایید، منظور چاکر این بود که آن کلمات در فارسی لغت ندارد»
در مورد سفرنامه جلال آل احمد آنچه جلب نظر میکند این است که، مبارز پا به سن گذاشته، در آن سفر، چنان دچار یأس و خستگی است که حتی خبری از آن گرایشهای تند چپی و انتقادات سفت و سخت سرمایهداری و امپریالیسم، در نوشتههایش نیست. در راه وقتی در فرانسه با سارتر برخورد میکند حتی حوصله یک احوالپرسی را هم در خود نمیبیند.
اگر این یأس آلاحمد، حاصل سفر او به غرب و دیدن پیشرفتهای علمی و اجتماعی و رفاهی آنان باشد آنگاه در مورد او دیگر نمیتوان بهراحتی گفت که: جلال هم میتوانست بدون سفر دست به خلق سفرنامهاش بزند. در بین نوشتههای حوزه ادبیات هم آثار قابلتوجهی وجود دارد که اگرچه بهمنظور خلق سفرنامه نوشته نشدهاند اما از آن نظر که تمام یا بخشی از داستان، در کشوری دیگر میگذرد، حاوی نکات بسیار ظریف فرهنگی است که میتواند همان انتظارات از سفرنامه را برآورده کند. ازجمله رمان قدرتمند رضا قاسمی، «همنوایی شبانه ارکستر چوبها» و «سنج و صنوبر» مهناز کریمی. رمان اخیر که شخصیت زن آن «آفاق» ساکن آمریکاست و برای بازیابی هویتش به ایران بازگشته با مقایسه«مولتی کالچرالیزم» و «متاکالچرالیزم» آمریکا با چند شخصیتی موجود در فرد ایرانی، دریچهای به پهنای تمامی فرهنگ به روی خواننده ایرانی میگشاید و او را سخت به فکر فرو میبرد.
گاهی هم یک نامه کوتاه میتواند همین کارکرد را داشته باشد؛ نامهای که نه قرار است یک اثر هنری و نه یک گزارش باشد. مانند نامههای سهراب سپهری از آمریکا به دوستان و خانوادهاش در ایران. در آن نامهها سهراب نگاه خاص عارفانهاش را متوجه طبیعت آمریکا میکند. مدام از آب و هوا میگوید و نقدش بیشتر متوجه ماشینیزم آمریکاست. در نامه مورخ 28/ژوییه/1971 مینویسد: «موضوع دیگر مساله مدت اقامت من در اینجاست. من دیر یا زود باید برگردم. هوای اینجا با من سازگار نیست. مثلا چند بار بشقاب از دستم افتاد و آن وقت فهمیدم انگشتانم درد میکنند. میان هوای کاشان و نیویورک اختلاف زیاد است. مدتی پهلویم درد میکرد و این درد مضحک سرانجام از رو رفت. نیویورک تخم سگ است. این روزها گرما و رطوبت ما را بیچاره کرده است. در آپارتمان مثل حضرت ابوالبشر راه میرویم و باز هم این برهنگی کاری از پیش نمی برد. گرما و رطوبت و کثافت هوا دست به هم داده اند. این سوسکهای پدرسگ هم که مرا راحت نمیگذارند. تا میروم به سمت آشپزخانه و چراغ را روشن میکنم، همه در میروند. مرا میشناسند. همه به هم میگویند که فلانی آمد. یکی از بشقاب میپرد پایین و یکی از روی قوطی نمک. و همه با هم در میروند. انگار میگویند 1،2،... و همه با هم در میروند. میترسم تمام نقاشیهای مرا بخورند. دوده هم که حسابی ما را غرق محبت خود میکند. پنجره را که باز میکنی باید فرار کنی وگرنه جزو سیاهپوستان حساب میشوی. از اینها که بگذریم کارها روبهراه است. من تابلوهای نمایشگاه را تمام کردهام. و این روزها برای گالری میفرستم. یکی از تابلوها را دو هفته پیش از روی طرحی کشیدم که در چنار از خانه امرالله تهیه کرده بودم. اما از بداقبالی صاحب گالری بیخودی مرد. آن هم سر بزنگاه. مارکو با یک گالری در نیویورک کار میکرد، صاحب آن گالری ورشکست شد. من هم که با یک گالری کار را شروع کردم صاحبش مرد. گمان میکنم ما ایرانیها بتوانیم بازار هنر را دچار کسادی و نخوت کنیم.........»
همان طور که دیده میشود این هنرمند با طنز صمیمانه و معصومانه خود، بهسادگی دو جهان متفاوت «ایران و آمریکا» را مقایسهگرانه در کنار هم قرار میدهد. چیزی که در آمریکا مثبت دیده است، نه پیشرفتهای علمی و صنعتی و نه زرق و برق عیاشخانهها و رگرمیهاست. بلکه همه چیز وقتی خوب است که او بهراحتی بتواند نقاشی کند و بهراحتی و بیمانع، نمایشگاهش را برپا کند. شرایط گالری که خوب باشد همه چیز خوب است. از دوده که میگوید ماشینیسم آمریکا را به نقد میکشد و در جمله بعد که میگوید باید فرار کنی تا مبادا با سیاهپوستان اشتباه بگیرندت، لحن ضمنی او نقد نژادپرستی موجود در آمریکا را در خود دارد. در انتهای نامه وقتی به شوخی میگوید: «ما ایرانیها بتوانیم بازار هنر را در آمریکا دچار کسادی و نخوت کنیم» ضعف تکنیکی و فنی هنر ایران را در مقایسه با آمریکا اذعان میدارد و همینطور رونق بالای بازار هنر آمریکا را میستاید. اما دقیقا در قلب آمریکا نقاشی خانه امرالله در دهات کاشان را میکشد. یعنی دقیقا همان نقد آربنیسم و ماشینیسم. در آمریکای 1971 پیدا کردن یک حشرهکش سخت نیست! شاعر، در تصویری که از آشپزخانه پر از سوسک خود میدهد جنگی را تصویر نمیکند بلکه انگار این همزیستی آزاردهنده را بهعنوان یک دربایست طبیعت با شادکامی پذیرفته است و حتی این آزاردهندگی را به مسالمت و شوخطبعی تغییر داده است.
همه این موارد میتواند نشانهای باشد از این که سفرنامهها در این دهکده جهانی، همچون همیشه و بیشتر از هر زمان دیگر به دیدگاه نویسنده وابستهاند.
درواقع میتوان گفت امروزه سفرنامه در نوشتههای گوناگون از حوزههای مختلف جلوهگر میشود که نوعی اگر جامعه را نسبت به جامعه مادر یا چارچوب مرجع نویسنده مورد قیاس و واکاوی قرار میدهد. مثلا در مورد شاملو مقایسه متالیتهها و منتالیتههای زبانی مهاجران ایرانی در جامعه هدف (آمریکا) با جامعه مادر (ایران) این سفر را به روایت میکشد. درحقیقت این سفر، سفر یک شخص نیست، بلکه سفر یک بخش از جامعهای است به جامعهای دیگر. یا در مورد سپهری این سفر انگاری گونهای بینامتنی است، بین دو متن فلسفی شرقی و غربی و به همین قیاس میتوان کیفیت سفر در هر سفرنامهای را مشخص کرد و مورد دقت قرار داد. بنابراین سفرنامه نیز مانند هر ژانر نوشتاری دیگر (یا متن در برداشت بابک احمدی) دارای یک «آن» است. «آن»، سفرنامه وابستگی تام و تمام به دیدگاه خالقش دارد. و این «آن» مفهوم سفر را به کلی دستخوش تغییر میکند. به طوری که میتوان گفت با پایان یافتن هر سفرنامه، تعریف جدیدی از سفر شکل میگیرد.
دیدگاه تان را بنویسید