داریوش مهرجویی: نوشتن سرگرمی من و سینما شغل من است/ فیلمهایم یا گم میشوند یا ممنوع
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
داریوش مهرجویی از هنرمندان ایرانی است که در عرصههای مختلف فرهنگی و هنری دستی برآتش دارد. مهرجویی علاوه بر کارگردانی، در نوشتن کتاب هم اهتمام جدی به خرج میدهد. «به خاطریک فیلم بلند لعنتی» و «در خرابات مغان» رمانهایی هستند که توسط مهرجویی نوشته شده است. علاوه بر این مهرجویی در زمینه ترجمه کتاب هم فعالیت میکند؛ «جهان هولوگرافیک» از آن جمله است. داریوش مهرجویی در مصاحبهای که با روزنامه شرق داشت، نظر خود را درباره زندگی، هنر و کتاب «در خرابات مغان» بیان کرد. آنچه در زیر میخوانید منتخبی از این گفتگو است:
• معمولا هر وقت حال و روزم خرابه و ملال و افسردگی در خواب هم ولم نمیکند به نوشتن داستان بدبختیهایم میپردازم و سعی میکنم با مرور لحظات خاص و زیر و بمهایش خودم را سرگرم و مداوا کنم. چون مثل روانکاوی رایگان است و از شما چه پنهان بعضی وقتها هم موثر است.
• سرنوشت همه فیلمهای من این است؛ یکی گم شده، دیگری ممنوع است. «پستچی» سال 1972 در ابتدا سانسور شد و سپس پخش شد. «دایره مینا» 1978 که با کمک دولت ساخته شد به مدت سه سال مجوز اکران نیافت زیرا جامعه پزشکی علیه این فیلم بودند. «مدرسهای که میرفتیم» سال 1980 به کن دعوت شد اما به دلیل انتقادات موجود، از اکران ممنوع شد؛ در آن سال با این فیلم به جشنواره کن دعوتشدم در حالی که فیلم نرسید! این فیلم 9 سال ممنوع از اکران بود. همین اتفاق در مورد «سنتوری» هم به شکل دیگری رخ داد و فیلم علاوه بر اینکه مورد تشویق قرار گرفت و مجوز اکران شد به ناگهان ممنوع شد.
• «در خرابات مغان» تصویری از زندگی خد من است. بالاخره در تمام مدت تحصیل چهار، پنج سالی که در دانشگاه «یوسیالای» امریکا بودم و در آتلانتیک سیتی و فیلادلفیا بود، چند بار هم به آنجا رفتم و به همراه وی به سراغ کازینوها رفتیم. میتوان گفت که کلیات کتاب از تجربیات شخصی من میآید ولی جزئیاتش کاملا متفاوت است. مثلا در آنجا ازدواج نکردم. بخشی از کتاب تخیلی است و بخشی مثل مراسم عقدکنان در آتلانتیکسیتی، اتفاقاتی که در دانشگاه میافتد و شخصیت استادان و مباحثات و انتخاب واحدها یا مفهومی که از افلاطون در آنجا آمد که این مفاهیم شوکی بود که «جمهور» افلاطون در هنر و شعر و موسیقی هم به من وارد کرد.
• کاراکتر «ماتیلا» در کتاب «در خرابات مغان» را اولین بار سال اول دانشگاه دیدم، خیلی هم دیر سر کلاس آمد با همان شکل و شمایلی که در کتاب نوشتم. چند سوال هم پرسید، این خاطرهای از این کلاس در ذهن من بود. بنابراین فکر کردم بهترین راه برخورد اینها با هم سر کلاس فلسفه و افلاطون است با همان ایده استبدادی و فاشیستی که این دو نفر را به هم وصل میکند. پس باید دیدارشان در کلاس فلسفه باشد.
• تو وقتی با یک اثر هنری در ارتباط هستی، واقعیت را انتخاب میکندی به خاطر خودت در آن واقعیت دخالت میکنی و تغییر و دگرگونی درآن ایجاد میکنی. این مفهومی است که در مکتب «فرانکفورت» میشناسی با این تعبیر که شکل زیباییشناختی به واقعیت میدهی و در واقع کار هنر این است. فقط برداشت بدون واسطه نیست بلکه با واسطه است آن هم نگاهی زیبایی شناختی که خودت داری چه بسا ناخودآگاه هست ولی به طریقی تحمیل میشود. بنابراین شهرها و لوکیشنهایی که انتخاب میکنم پشت این نگاه نهفته است. جالب اینجاست که این دگرگونی و اختلالی که در واقعیت ایجاد میکنی به نفع خودت، یعنی واقعیت جدید خود را خلق میکنی نوعی آرمانشهر و ایدهآل دارد. یعنی به دنبال بهشت آسا کردن رویایت است در پی آن آرمانشهری که در پس ذهن داری. خیلی کم پیش میآید که به دنبال بیغوله یا زشت کردن یک شهر باشی. در مجموع نگاه من به شهر و لوکیشن از این مفهوم برمیآید.
• رمان «در خرابات مغان» را در ابتدا به صورت یک فیلمنامه 60 صفحهای نوشته بودم. ایده اولیه این کتاب زمانی در ذهن من جرقه خورد که درحال خواندن کتابی از «نجیب محفوظ» بودم. در یکی از داستانهای این کتاب به جملهای بخوردم که درباره نماز خواندن و عشق و ایمان و عبادت بود. این عبارت روی من خیلی تاثیر گذاشت. بعد به یاد یکی از بستگانم افتادم که در امریکا میشناختم، باورهای خاصی داشت اما مجبور شد که در یکی از همان کازینوها کار کند. نطفه این رمان از پاراگرافی که «نجیب محفوظ» نوشته، در ذهنم بسته شد. گفتم که در سینما محدود هستی برای اینکه باید دایما با ایجاز جلو بروی، وقت نداری کمی عمیقتر به سوژه بپردازی ولی خب در رمان این اجازه را داری. در واقع عامل محرک همین بود که ببینم در رمان چه میشود کرد.
• رمانهایی که روی من خیلی تاثیر گذاشتند، «جنایات و مکافات»، «بوف کور»، «جنگ و صلح»، «برادران کارامازوف» و بیشتر آثار «داستایوفسکی».
• پایان کتاب «در خرابات مغان» را دوست دارم. اتفاقا دوستی میگفت باید جلد دوم را بنویسی و این کتاب ناتمام است. البته منطق داستان ایجاب میکند که نشانههای مدرن در زندگی این ایرانی است که در آمریکا زندگی میکند. با این حال برای خودش خیمهگاهی کنار دریا درست کرده و در آنجا نماز میخواند یا صبحهای زود به جنگل میرود تا نماز بخواند و پایبند به این سنت است؛ روزه میگیرد یا تصاویری از این دست. به هر حال از زجری که میکشد انگار لذت میبرد. اینها تجربیات عمیق انتقادی است که به آن ایمان معرفتبخشی میگویند. ایمان واهی و بیمحتوا و خنثی نیست که عقلانی است. این ایده خیلی مهم است.
دیدگاه تان را بنویسید