اسدالله امرایی: فیسبوک آسیبی به ادبیات فاخر ایران نمیرساند
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه، زبان نویسنده و شاعر درواقع ساختار بیانی اوست که هنرمند آن را از زبان مادری سرزمینش برمیگیرد و تمهیدات دستوری اثرش را براساس و اقتضای آن نظم میدهد. اما در عصر حاضر، تاثیرپذیریهای تکنولوژی و فرامتنی میتواند اساس هر گرایشی در فرهنگ اجتماعی جامعه و حتی نثر هنرمندان آن ایجاد کند یا بهتر بگوییم یک مدل خاص زبانی را متولد کند مثل زبان پیامکی، زبان وبلاگنویسی و... در چنین شرایطی و با توجه به اینکه هر انسانی در هر شکل از زندگی و حدود جغرافیایی زادگاهش درگیر با تنوعی از اسطورههای کاملا متناقض است باید دید چگونه میتوان با مساله هویت زبان و شخصیت یک هنرمند در مدیومهای مجازی رفتار کرد. برای این مساله و شکافتن پارهای از لایههای درونی این اپیدمی «متن» به سراغ اسدالله امرایی مترجم و داستاننویس سرشناس و فعال در فضای مجازی رفته است.
در بستر زبان و ساختار زبانشناسی و بهطور کلی در مفهوم زیباییشناسی زبانی، ویژگیهای ادبی در جایی در متن دچار تناقض نمیشود که فرمت مشخصی در آن لحاظ شده باشد. با لحاظ این تعریف، آیا در تقابل زبان فیسبوکی با ادبیات فاخر، شاهد نوعی آسیب زبانی تخریبکننده خواهیم بود؟
هر پدیده جدید، در هر دوره تاریخی و زمان پدید آمدن در مسیر ثباتش در شکل واقعی بیتردید باید یک پروسه آزمون و خطا را پشت سر بگذارد و آن آزمون و خطا نمیتواند شامل واژههای جدید که وارد آن فضا یا پدیده خواهد شد هم باشد. نوع کلمات تاثیرات متنوعی را هم در بستر این فرآیند ایجاد میکند. روزگاری در ادبیات ما هر روایتی بهصورت شفاهی یا همان سینهبهسینه منتقل میشد و در همان شکل قدیمیاش دچار مشکلاتی میشد. به نظر من زبان فیسبوک یا مدیوم مجازی فیسبوک خیلی نمیتواند روی ادبیات فاخر ما تاثیرگذار باشد؛ بلکه حتی برعکس این ماجرا هم امکان دارد. ببینید فیسبوک یک وسیله ارتباطی است برای روابط انسانها در نقاط مختلف دنیا و اصلا به آن صورت که شما فکر میکنید، نیست. باید این نکته را قبول کنیم که هر ماجرایی در این فضا اتفاق میافتد، قطعا مدنظر پدیدآورندگان فیسبوک در زمان طراحی آن نبوده است. درست شبیه پیامک! شما که نمیتوانید مثلا ارسال لطیفه و هجو را از طریق پیامک یکی از اهداف به وجود آورندگان این ابزار کاربری تعریف کنید! نه من با نظر قاطع به شما میگویم که این فضا و ادبیات آن نمیتواند آسیبی به ادبیات فاخر ایران برساند. البته شاید بخشی از جامعه را دچار تاثیراتی مقطعی قرار بدهد و این تاثیرات و الفاظ هم بهصورت مقطعی و گذرا در فرآیند آمد و شد قرار میگیرند. لااقل این را تجربه بهوضوح برای ما ثابت کرده است، اصطلاحاتی نظیر: «لایک» و... که از دل جریان فیسبوک در جامعه رایج شده است نمیتواند تاثیری بر کلیت ادبیات ما بگذارد. این نوع الفاظ و ادبیات بهصورت مقطعی همیشه حضور داشتهاند.
در مختصات ادبیات مدرن و جهانی آمده است: «آنگاه که ملتی از انگارههای بومی و ارزشهای محدود قومی فراتر برود و ادبیات رسمیاش را در فرآیندهای تکاملی مدرن جهان پیدا کند، مقدمات لازم برای ورود به عرصه جهانی شدن را به دست آورده است». بنا بر تعریف شما جریان وبلاگنویسی و نثر فیسبوکی تا چه اندازه در فرآیند جهانی شدن ادبیات ما موثر است؟
برای جهانیشدن، ما ابتدا باید جهانی فکر بکنیم. جهانی رفتار کنیم. جهانی نگاه کنیم و بتوانیم با زبان جهان الفبایمان را روی کاغذ بیاوریم. این هیچ فرمول پیچیده یا مساله عجیب و غریبی نیست که نتوانیم آن را نفهمیم یا با المانهای دمدستی صورت مساله را مخدوش کنیم. یکی از مهمترین ابزار جهانیشدن، ترجمه مطالب است. در عصری که ما زیست میکنیم و تلقیات فرامتنی هم برای خودمان داریم باید به این نکته هم توجه کنیم که از امکانات علمی موجود و چیزهایی که در اختیار داریم بهطور منطقی و مطلوب استفاده کنیم و باری به هر جهت به قضایا نگاه نکنیم. در شرایطی که امکانات گستردهتری مثل «P.D.F» یا لاینهای دیگر قابل استفاده است، مفهوم جهانیتر شدن تعریف جامعالاطرافتری به خودش میگیرد که اگر ما از آن غافل باشیم یقینا نسل جدید و مدرن آن را به سرعت به کار میگیرد. من اعتقادم بر این است که جهانیشدن، مستلزم جهانی نوشتن است.
مهمترین معضل جریان ادبی امروز ایران بهطور کلی سرقت ادبی است که حتی در فضای مجازی هم بهطور گسترده اتفاق میافتد، به اعتقاد شما امکان وقوع سرقت ادبی در فضای مجازی فیسبوک تا چه اندازه قابل بررسی است؟
این مساله خاصی نیست که بهطور نامتعارف بخواهیم با آن مواجه شویم، من به هر حال اعتقادم این است که هر نوع سرقت و توارد ادبی به هر شکل و شرایطش میتواند در هر مکانی اتفاق بیفتد، چنانکه پیش از به وجود آمدن فیسبوک هم وجود داشته و پس از این هم وجود خواهد داشت. این ماجرا به هیچوجه فقط به فیسبوک ارتباط ندارد که بخواهیم با مقیاس فیسبوکی آن را ارزیابی کنیم. نکته بارز و مهمی که باید بیشتر به آن توجه کنیم، آن است که در فضای مجازی یا «سایبر»، ناشناس ماندن و بیهویت رفتار کردن دیگر به طور کامل منتفی شده است و اینکه سارق در این فضا امنیت داشته باشد، تفکر منسوخی به شمار میآید. به هر حال، در این فضا افرادی وجود دارند که با شخصیتها و افکار متفاوت مشغول به فعالیت هستند. این تعبیر «فضای شیشهای» که به جریان فیسبوک یا وبلاگ و کلیت اینترنت اطلاق میشود، به این معنا نیست که ما همه جزییات زندگیمان را بیپرده و واضح به عالم و آدم نشان بدهیم. شما اگر پرده خانهای را که در آن زندگی میکنید بیشتر از حد مجاز کنار بزنید، قطعا دچار مشکل میشوید. بنابراین در فضای سایبر و فیسبوک، هم امکان سرقت وجود دارد و هم امکان پیشگیری از سرقت، پس باید ببینیم خودمان چه مسیری را لحاظ میکنیم. این به اعتقاد من منطقیترین مسیر برای رسیدن به یک جمعبندی غیراحساسی و سلیقهای است.
بسیاری از هنرمندان مطرح ما با بیان این نکته که در فیسبوک هیچ نوع سانسور و ممیزی خودخواهانه نمیتواند ابزار ممنوعیت خلاقیت باشد، حضور پررنگشان را در این فضای مجازی توجیه میکنند. سانسور و ممیزی غیرکارشناسی از سوی متولیان امور فرهنگی تا چه اندازه میتواند در گسترش این نوع باورها تاثیرگذار باشد؟ من خیلی و به این شکل و شمایل به قضیه نگاه نکرده و فکری دربارهاش نداشتهام اما این را میدانم که ماهیت اصلی و منطقی این فضا الزاما این نبوده و نیست که ما مثلا بخواهیم برای همیشه از کمند سانسور بگذریم. اصلا اینکه یک هنرمند حتی در حالت آزاد رویایی خودش بتواند از دروازههای سانسور عبور کند، امکانپذیر نیست. در جایی که ذهن انسان در پارادوکسهای متفاوت میتواند خودش را دچار سانسور کند چطور از عبور از سانسور میتوانیم حرف بزنیم. اما آن فضای ایجادکننده سانسور و محدودیت یا همان ممیزی که سیستم رسمی ما هم نام دارد، بهخوبی میداند که فیسبوک و فضای مجازی تا چه اندازه و تا چه میزان حیرتانگیز میتواند بر لایههای مقطعی و کوتاهمدت جامعه تاثیر بگذارد. شما میتوانید به شبکههای اینترنتی و فضاهای معروف رسمی سر بزنید و تمام لینکهای مشهور و مهم جهان را که غیرقانونی هم لیبل خوردهاند، مشاهده کنید. اینجا یک سوال مهم پیش میآید که اگر آن سیستم و اعمالکننده سانسوریسم با این لینکها و فضاهای معروف مخالفت قانونی دارند، پس چگونه از آنها حتی برای انتقاد استفاده میکند!
در فضای مجازی نظیر فیسبوک به نظر میرسد که ادبیات آن شمایل اصلیاش را تا حدودی از دست میدهد و این مساله میتواند به آن منجر شود که نتوانیم به یک روند سالم و پویا در آینده ادبیات خوشبین باشیم. شما در این باره چه نظری دارید؟
واقعیت این است که من کارشناس ادبی نیستم که بخواهم بهراحتی و از هر زاویهای وارد این بحثها و مسایل شوم. درواقع من هم بهعنوان یکی از انسانهای این کره خاکی از فضای بهوجودآمده به شیوه مورد علاقهام استفاده میکنم. باز هم تکرار میکنم این جور قضایا بستگی به آن دارد که یک کاربر فضای فیسبوک چطور بخواهد از آن استفاده کند. شما در فیسبوک با یک کتابفروشی میتوانید مواجه شوید که کتابهای جدیدش را در معرض دید عموم گذاشته است یا مثلا چند نویسنده و شاعر مطرح در همان کتابفروشی در یک روز و تاریخ و ساعت مشخص قرار ملاقات میگذارند تا به این طریق مخاطبانشان هم بتوانند بهراحتی به دیدارشان بیایند. فیسبوک در هر شرایطی میتواند استفادههای متفاوت داشته باشد مثل چاقو که هم میوه را برای استفاده آماده میکند و هم کارهای نامناسب دیگر را با آن میتوان انجام داد.
ما اساسا نمیتوانیم برای هیچ هنرمندی در مدیوم مجازی فیسبوک یک دستگاه فکری مشخص را لحاظ کنیم، مثلا نثر «یدالله رویایی» در آثار مکتوبش یا نوع نگاهی که به متن و مخاطب دارد با فعالیتهای فیسبوکی او کاملا متفاوت است. با این مقدمه، ما چگونه میتوانیم از تجربههای انسان مدرن هنرمند در چنین مدیومی با کمترین مختصات آسیب استفاده کنیم؟
این اصلا باور غلطی است که برای انسان مدرن شدن باید بیشک از ابزار مدرن استفاده کرد. انسان مدرن شدن به هیچعنوان چنین المانی را طلب نمیکند، شما اشاره میکنید به آقای یدالله رویایی و اینکه در نثر مکتوب چنین است و در نثر مجازی چنان! در حالی که این دو رسانه، رسانههایی متفاوت هستند و همین که هنرمندان پیشکسوت ما در شرایط عینیت ارزیابی میشوند بسیار عالی است. ببینید مثلا آقای «سیروس نیرو» با آن کهولت سن قابلیتهای این فضا را درک کرده است و از آن استفاده میکند؛ یا مثلا محمدعلی سپانلو هم به همین ترتیب. به هر حال، هنرمندان موقعیتشناس به طرز جالبی به اهمیت این رسانه پی بردهاند و این جریان، کتمانناپذیر و غیرقابل محدود شدن است.
درباره حاشیههای فیسبوک کمی حرف بزنیم، شاید اغراق نباشد نقد سلبی نظرات و آرای هنرمندان جوان که درحقیقت ابزاری است برای شناخته شدن بیشتر یا همان توهم «شهرت» آیا بیشتر به یک فرافکنی مضحک شباهت ندارد تا یک واقعیت هنری؟
برای اینکه بیشتر با این قضیه کنار بیاییم باید به این نکته توجه کنیم کسی که حرفی برای گفتن در هر شرایط هنری و علمی را داشته باشد، نهتنها در فیسبوک بلکه در خارج از آن حرفش را بهراحتی میتواند بزند و هر ابزاری را هم که از او بگیرند سراغ ابزار دیگری خواهد رفت. این مساله در جهان امروز کاملا عادی و ساده است.
دیدگاه تان را بنویسید