نگاهی به فیلم شبکه اجتماعی: سَر مارک زوکربرگ را برایم بیاور
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزاش نامه به نقل از متن، رابطه، دنبال برقراری ارتباط با آدمهایی که انگار درون جهان واقعیت برای این آدم نابغه، صورت سنگی و منزوی جایی ندارند. این ایده را میشود بسط داد. میشود ابعاد مختلف وجودیاش را شکافت و با همین فرض ساده گمان کرد که فیسبوک بیشتر از آنکه نماینده رسمی جهان مجازی باشد، نمایند رسمی جهان تنهایان است. جایی برای مخفی شدن و بروز آن چیزی یا آن بخش از موجودیت انسان مدرنی که دیده نشده، سرکوب شده یا خودخواسته سانسور و مخفی شده است. اصلا شاید جایی برای گریز است. فیسبوک گویی گریزگاهی است برای آدمیزاد مدرن معاصر که چیزی از جهان واقعی و پیرامونش او را نگران کرده، در او هول ریخته و او را منزویتر از قبل کرده است. جهانی که مختصات و ویژگیهای غریب خودش را دارد. آدمها در مواجهه با آن، نه تمامقد به قراردادها و مناسبات یک جهان تازه تن میدهند و نه از طرفی تمام جهان واقعی پیرامونشان را وارد آن میکنند. جایی است میان حقیقیتر بودن و تقلبی بودن. کشوری که مرز جغرافیایی ندارد، با فضایی غریب، ملغمهای از کلینیک، انجیاو، نهاد سازمانیافته دولتی، خیریه، رسانه، خلاء، حفره بزرگ یا حجم پرشدهای از همهچیز. فیسبوک همه اینها شده است. انگار فشردهای از زیست معاصر ما با همه مفاهیم درونش است.
اما اینها هیچ کدام ایده اصلی فیلم شبکه اجتماعی ساخته دیوید فینچر نیست. زوکربرگ در دادگاه است. سه دانشجو او را متهم کردهاند که ایده فیسبوک را از آنها دزدیده است. زوکربرگ منزوی و تنها و تا حدی بیدستوپا حالا با یک ایده ساده و راهانداختن یک فضای مجازی، تبدیل به جوانترین میلیاردر آمریکا شده است. حالا قدرت نفوذ و توانی شگفتانگیز در میان همه آنهایی دارد که راهش نمیدادند. فیلم با چنین تصویری از زوکربرگ آغاز میشود. (بازی جسی آیزنبرگ در این نقش عالی است) بعد از آن، فیلم در مسیر دادگاه (به میزان کمتر) و در مسیر تولد و شکلگیری فیسبوک (به میزان بیشتر) در رفتوآمد است. همین ایده فیلم را جذاب و متفاوت میکند.
استفاده از فلاشبک، فیلم را از ژانر فیلمهای زندگینامهای متمایز میکند و جایگاه ویژهای به آن میبخشد. در میان این رفتوآمد، فیلم و در این مسیر چند نکته حایز اهمیت است. نکته اول مساله ایده دزدی است. زوکربرگ در یک شب یک وبسایت ساده میسازد تا همدانشگاهیانش بیایند و درباره یک موضوع مشخص رای بدهند. همین باعث هکشدن سرور دانشگاه میشود. کمیته انضباطی دانشگاه او را مواخذه میکند و همینجاست که سه دانشجو که ایدهای برای ساخت فیسبوک دارند از زوکربرگ برای همکاری دعوت میکنند و او میپذیرد اما میانه راه همکاریش با این سه دانشجو غیبش میزند و با ساخت فیسبوک بازمیگردد.
اما ماجرا به همین سادگیها نیست. فیلمنامه استادانه آرون سورکین (که برایش اسکار گرفت) و کارگردانی استادانهتر فینچر تا پایان فیلم ما را در این بنبست قرار میدهد که آیا آن ایده کلی کافی است تا بپذیریم که زوکربرگ فیسبوک را از روی ذهن چند نفر دیگر ساخته است؟! یا برعکس اگر چنین ایدهای نبود آیا زوکربرگ چنین فضایی را میتوانست خلق کند؟ ماجرای مهمی در میان است.
جامعه، آمریکایی است و یک جوان به انبوهی پول و ثروت و قدرت رسیده است و این یعنی موفقیت. یعنی مدل ایدهآل زندگی آمریکایی. یعنی باید هر طوری شده در این ثروت شریک و سهیم شد البته اگر پیش از آن این ثروت را کسی از چنگ صاحبان اصلیاش درنیاورده باشد. به شکلی انگار همه در پی سر مارک زوکربرگ هستند.
نکته دوم، دو نفر از همکاران مهم و تاثیرگذار زوکربرگ در فیسبوک هر دو، به شیوهای عجیب محو و از کار حذف میشوند. تکلیف یکی از آنها ادواردو سروین که ابتدای کار مدیر مالی فیسبوک است روشنتر است. (بازی اندرو گارفیلد را در این نقش دوست دارم) اما جایگزین او شان پارکر که خودش نابغهای از جنس زوکربرگ است، مبهم باقی میماند. (بازی جاستین تیمبرلیک تاثیرگذار، دقیق و هوشمندانه است) او به شکل مبهمی توسط پلیس بازداشت میشود و همه گمانهای فیلم به سمت زوکربرگ است. انگار دامی است که زوکربرگ چیده است یا اشتباهی رخ داد و زوکربرگ او را لو داده است. آن آدم بیدستوپای نابغه انگار برای ادامه حیات فیسبوک همه قدرت را از آن خود میخواهد.
فینچر در همه این سالهای فیلمسازیاش با وجود همکاری دایمی و همیشگیاش با کمپانیهای هالیوودی اما همیشه موضع منتقد خود را هوشمندانه در فیلمهایش حفظ کرده است. او اگرچه هیچگاه منتقد تمامقد سیستم زیست آمریکایی نبوده اما همیشه فیلمهایش، هوشمندانه فیلمهای موضعدار و منتقدانه بودهاند. درست شبیه تصویری که او و فیلمنامهنویسش از زوکربرگ ترسیم میکنند. هر دو آنها ستایشگر این جوان میلیاردر هستند اما هر دو در پی درک و دریافت و انتقال تصویری واقعی از این آدم به مخاطبند. حتی اگر این تصویر واقعی، تصویری دراماتیک باشد، نشاندهنده آن است که فینچر به یک داستان سر راست کلیشهای و تصویری غیرخاکستری از سیستم و آدمهای پیرامونش تن نمیدهد.
زوکربرگ در فیلم فیسبوک فینچر از یک رابطه عاطفی شکست خورده ایده ساخت یک بلاگ و بعد از آن یک سایت در ذهنش رقم میخورد که حالا قدرتمندترین فضای مجازی جهان است. ماجرا از یک بحران در رابطه آغاز میشود و تبدیل به فضایی ورای همه اینها میشود. اما رابطه؟! آدمیزاد معاصر و مدرن با این همه امکانات تکنولوژیک چطور احساس وجود حفرهای در بودنش میکند؟! این حفره از کجا آمده است؟! انگار این مدرنیزاسیون افسارگسیخته پناه انسانی را از او ربوده است. توان اینکه بتواند سخن بگوید، رابطه برقرار کند، به تفاهمی در جهان گفتوگو برسد. مدام و مدام و مدام تنهاتر و منزویتر شده است. برای همین هراسان باید از سیطره مرگبار جهان واقعی بگریزد و میگریزد. چراغهای تاریک رابطه را که در جهان واقع خاموش شده، میخواهد جای دیگری بیفروزد اما آیا اساسا چنین امکانی وجود خواهد داشت؟! مگر میشود از زیست تاریخی و زمان حال با همه قدرت تاریخی و اجتماعی سیاسی و فلسفیاش جدا شد و یکسره وارد جهان دیگری شد؟ این چراغ خاموششده در جهان واقع، مگر توان روشنشدن در جایی دیگر را دارد؟!
فیلم دیوید فینچر، هوشمندانه بدون اینکه به این موضوع بپردازد آن را در لفافه با ما در میان میگذارد. تنهایی مارک در سکانسهای پایانی فیلم چیزی از جنس همان تنهایی او در سکانسهای آغازین فیلم است. قدرت، ثروت و نفوذ بیاندازه گستره تنهایی او را نه تنها محدود نکرده که وسعت و عمق بخشیده است. برای همین حتی نورپردازی و کیفیت رنگ در سکانسهای پایانی فیلم سردتر و بی روحتر از سکانسهای ابتدایی فیلم است و این تمام شیوه استادی فینچر در کار و بار کمپانیهایی است که اساسا فیلمساز منتقد را تاب نمیآورند.
فیسبوک تقریبا چنین جایی است که از آن نوشتم و به برخی از ویژگیهایش اشاره کردم. فیسبوک اما از خود ایده و خود موسسش فضایی پیچیدهتر و غریبتر شده است. صرفنظر همه آنچه در فیسبوک در این سالها رخ داده است. از توهم هویتسازی، از تصویر خیالی و کذایی آدمها در خودشان تا اولین قرار معترضان مصری در میدان التحریر، تا انواع سوءاستفادههای آدمها از این فضا تا انجام کارهای خیریه جمعی، این فضا از خواست سازندگان و حتی کاربران، موافقان و مخالفانش فراتر رفته است.
میشود با نگاهی تخطئهگر به مواجهه با این فضا رفت. میشود سراسر نگاهی از سر تایید و ستایش به آن داشت. میشود نادیده گرفتش و بهایی به آن نداد یا میشود یکسره زندگی در جهان واقعی را رها کرد و در آن سکنی گزید، اما به عقیده نگارنده همه این برخوردها حقیقت ماجرا را مخدوش میکنند. پیش و بیش از هر چیزی باید این کشور مجازی و مختصات بودن در آن را دید و دریافت یا نگاهی واقعبینانه به آن داشت. کشوری مجازی که بیشتر از همه آنچه در آن رخ داده است برای نگارنده یادآور همان فرضی است که در ابتدای نوشته به آن اشاره کردم. آدمیزاد مدرن و معاصر روزبهروز تنهاتر میشود و این حقیقت چه تلخ باشد و چه نباشد کتمانناپذیر است. عنوان نوشته از فیلم سر آلفردو گارسیا را برایم بیاور ساخته سام پکین پا برداشت شده است.
دیدگاه تان را بنویسید