انتقاد رحیمی به نشانههای بصری «فرکانس»: این نمایش بدون دکور هم میتواند اجرا شود
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه، در این نشست که با اجرای امین عظیمی، منتقد تئاتر و روزنامهنگار، همراه بود، محمودرضا رحیمی، مدرس و کارگردان تئاتر، به نقد و بررسی این نمایش پرداخت.
در این شست محمودرضا رحیمی با تشکر از گروه اجرا گفت: وقتی چنین تجربهها و نمایشهایی را میبینم خیلی خوشحال میشوم، در زمانهای که غوغاسالاریها، نمایشها را به اجراهای فاقد تئاتر که با تبلیغات عجیب و غریب سوق داده و لذت تئاتر را حتی از خود گروهها گرفته، خوشحال میشوم شاهد چنین تجربههایی همچون «فرکانس» باشم. معتقدم تئاتر در این سالنهای کوچک با همین تعداد صندلی، جریان دارد و نه در برخی سالنها که صندلیهای بیشتری دارند ولی خالی از اتفاقات تئاتریاند. در جمله اول باید بگویم من از تماشای این نمایش آتلیهای بسیار راضی بودم و از این رو از گروه اجرا تشکر میکنم.
متن در تمرین نمایش تکمیل شد
در ادامه نشست، عباس جمالی، نویسندهی این نمایش درباره شکلگیری متن نمایش گفت: همه چیز از ایدهای شروع شد که مرتضی میرمنتظمی ارائه داد. سپس متنی نوشته شد که با اثری که شاهد بودید فاصله داشت. اساسا تکلیف متن در آثار میرمنتظمی همیشه در تمرینات روشن میشود و این همان چیزی است که در آثار او، دوست دارم. من در متن به نوعی به مشق کردن رو آوردم و این، با مشق اجرایی میرمنتظمی ترکیب شد. خوشبختانه وقتی اجرا را میبینم، متوجه نتیجه آن مشق خودم میشوم که خب مسلما نقطه ضعفهایی نیز دارد.
میرمنتظمی، در تکمیل حرفهای جمالی افزود: این نمایش نیز مثل همه آثار قبلیام با چندین جلسه نشست، نوشته شد و بعد گروه بازیگران به جمع پیوستند. در تمرینات با حضور نویسنده مدام متن تغییر کرد تا به این نمایش رسیدیم. آن ایده اولیه ما کمتر از 30 درصد شکل و محتوای نمایش کنونی را تشکیل میدهد و بقیه آن حاصل تمرینات گروهی است.
استفاده از زبان انگلیسی توجیه ندارد
عظیمی در ادامه با اشاره به نوع تکنیک به کارگرفته شده در «فرکانس» گفت: آنچه بیشتر از هر چیز در نمایش توجه را جلب میکند، به کارگیری تکنولوژیهای تصویری در اجرای زنده تئاتر است. چیزی که سابقه طولانی در تئاتر کشور ندارد. استفاده از ویدئو پروژکشن حدود 15سال است که در تئاترهای ما مرسوم شده و نمونههای زیادی هم دارد. در این نمایش تصاویر خوبی ساخته شده و از جلوههای صوتی نیز استفادههای خاصی شده؛ اما سوالی که پیش میآید این است که آیا فضاسازی مد نظر نویسنده فقط بر اساس این تکنولوژی شکل میگیرد؟ یا میتوان با قراردادهای سادهتری رابطه تماشاگر با صحنه را ایجاد کرد؟ فکر میکنم در این نمایش حجم جلوههای شنیداری و دیداری، مانع ارتباط حسی تماشاگر با شخصیت نمایش میشود. شخصیتی که در این نمایش یک کهنه سرباز جنگ است. در این نمایش گویی اصل ماجرا که همان ارتباط تماشاگر با شخصیت نمایش است کمرنگ میشود. سوال دیگر این است که چرا در این نمایش از زبان انگلیسی استفاده میشود و کارکرد آن چیست؟ در نمایشهای دیگری نیز نمونه این اتفاق دیده شده اما برایش توجیه وجود داشته اما در این نمایش توجیهای برای آن پیدا نمیکنم.
میرمنتظمی در جواب گفت: در ابتدا قرار نبود از این حجم صدا و تصویر استفاده شود و ما هر چه در تمرینات پیش رفتیم این تصاویر خود به خود به کار افزوده شد چرا که گروه اجرایی به این حس رسید که این الزامات برای پیشبرد نمایش لازم است. البته در طول تمرین تلاش کردیم این تصاویر سوار بر کار نشود و خیلی با احتیاط آن را به کار گرفتیم. سعی این بود ولی اگر زیاد شده ایراد از جانب من است.
فرکانس در ژانر حافظه اشیا فرو رفته است
در ادامه، محمودرضا رحیمی نیز به بحث ریشههای هنر جدید پرداخت و گفت: طلوع مجدد هنرهای تلفیقی از 1970 بود اما میشد از سالهای قبل از این نیز در روسیه چنین اتفاقی بیفتد؛ اما در جریان هنر جدید که از اروپای شرقی در آمریکا ریشه دواند میتوانیم شاهد بزرگترین جشنواره پرفورمنس آرت در شیکاگو باشیم. در هنر تلفیقی این مهم است که اول چگونه میتوان در ذهن مخاطب یک آبسترک جدید بوجود آورد و مرحله بعد اینکه چگونه میتوان، آبسترک ذهن مخاطب را تغییر داد و آخر اینکه چگونه میتوان آبسترک ذهن مخاطب که برایش تبدیل به یک حکم شده است را نابود کرد. این هنر جدید است. در این نمایش، گروه در ژانر حافظه اشیاء فرو رفته است که در اثرشان نمود زیادی پیدا کرده.
وی در ادامه از آثار نادعلیان در هنرهای تجسمی و هنر جدید یاد کرد که از حافظه اشیا به خوبی استفاده میکند و افزود: مخاطبان اینگونه آثار دو دسته هستند. یا کسانی که اندیشه میکنند که آن اثر هنری چه تاثیری بر ذهنشان ایجاد میکند و میخواهند این اثر را در خودشان جستجو کنند یا کسانی که اصلا نمیخواهند به این مهم بپردازند و به نوعی آن ایجاد حس را انکار میکنند. در این نمایش شاهد درونیات فردی هستیم که با این تکنیکهای بصری برای مخاطب تصویر میشود. به جز چند مورد کوچک فکر میکنم «فرکانس» توانست در پرداخت به حافظه اشیاء موفق باشد. ولی باید برای من مخاطب، ضرورت گذاشتن هدفونهای مخصوص تماشاگران ثابت شود و تا ثابت نشود، من مخاطب نسبت به آن مقاومت نشان میدهم.
این مدرس دانشگاه به خاصیتهای هنر تلفیقی در تحریک حواس پنجگانه مخاطب پرداخت و تصریح کرد: «فرکانس» همه حواس مخاطب را درگیر کرد، حتی حس بویایی را و فقط به حس لامسه کاری نداشت. چرا که فضای شیزوفرنیای جنگ، ملموس نیست. این فضا باید از دورن مخاطب بگذرد تا بتواند آن را لمس کند. شخصیت اول «فرکانس» کسی را لمس نمیکند. چرا که حس لمس کردن ممکن است همه چیز را خراب کند. اگر این نکتهها در کار اجرایی گروه بیشتر مورد توجه قرار گیرد و تئاتریتر به آن نگاه شود آن وقت همه نمایش مال مخاطب میشود و ضریبی که برای عدم ارتباط تماشاگر در نظر گرفته میشود به صفر میرسد.
تکنولوژی مورد استفاده در «فرکانس» جدید نیست
در ادامه، عباس جمالی در مورد ضرورت استفاده از زیرنویس فارسی متن و روایت انگلیسی آن در هدفونها توضیح داد: این چیزی نبود که در متن باشد اما در تمرین به آن رسیدیم. این قصد وجود داشت که بخواهیم یک فاصلهای بین تماشاگر و کاراکتر در صحنهها ایجاد کنیم. متنی که شنیده میشود شبیه صداهایی است که در زندگی روزانه بسیاری از رسانهها شنیده میشود اما نسبیتی هم با ما ندارند. ما خواستیم فاصلهای بین مخاطب و کاراکتر ایجاد شود تا از این طریق اتفاقا بتوانیم ارتباط تماشاگر را با درونیات کاراکتر بیشتر کنیم. چرا که وقتی تلاش میکنند ما را از پدیدهای دور کنند اتفاقا ما به آن پدیده نزدیکتر میشویم.
وی همچنین در مورد استفاده از تجربیات دیگران در اجرای «فرکانس» گفت: ما تجربیات دیگران در استفاده از تکنولوژیهای صوتی و بصری را دیده بودیم اما تجربیات ایشان را عینا مورد استفاده قرار ندادیم بلکه از تجربیات ایشان، برای کار خودمان ایده گرفتیم و فکر میکنم این اصلا ایرادی ندارد. ولی این باید در تمرین و تجربه، پرورش یابد. فکر میکنم ما توانستهایم به آن اندازههایی که در ذهن داشتیم نزدیک شویم.
رحیمی هم ادامه گفت: استفاده از کلیشهها ایرادی ندارد و همه ما از کلیشهها استفاده میکنیم. اما مهم این است از این کلیشهها چگونه استفاده میشود و استفاده از آن موفقیتی برای کارگردان کسب میکند یا نه؟ تکنولوژی مورد استفاده در «فرکانس» جدید نیست اما باید دید از این موارد درست استفاده شده است یا نه؟
تکثیر عناصر از علائم کدام زیباییشناسی است
در ادامه نشست، عظیمی سوال خود را پیرامون کاربرد و ضرورت تکنولوژی مورد استفاده در نمایشها مطرح کرد و گفت: حس میکنم استفاده از صدا و ویدئو در «فرکانس» میتوانست کاربردیتر از این چیزی باشد که دیدیم. اکنون شاهد این هستیم که این صداها و تصاویر، جنبه تزیینی به خود گرفته است. به نظر من این ایده در فرایند زیباییشناسی کار، محور و جهتش گم شده است. مثلا همان زیرنویسی که گفته میشود که میخواسته تماشاگر را از مخاطب به نوعی جدا کند، فکر میکنم دیگر خیلی جدا میکند و ذهن مخاطب را کلا به بیرون پرتاب میکند. در صورتی که لازم است ذهن مخاطب به فضای نمایش بازگردد.
این منتقد تئاتر در بخش دیگری از صحبتهای خود تصریح کرد: فرصتی که برای مکاشفه کاراکتر نمایش از جنگ به وجود میآید، به آن پرداخته نمیشود و این فرصت از بین میرود. سوال این است چقدر برای استفاده از هدفون و صدا و تصویر، کاربرد دیدهایم و ضرورتش را چقدر توانستهایم برای اجرا ایجاد کنیم. خیلی از تصاویری که در صحنه میبینیم جز ایجاد فضای زیبا، ضرورتی برای محتوای دراماتیک نمایش ندارد. البته این فینفسه بد نیست.
وی ادامه داد: فکر میکنم در آثار آقای میرمنتظمی ابتدا ایدههای بصری بوجود میآید بعد میخواهند برای این ایدههای بصری مابهازاهای دراماتیک ایجاد کنند. به نظر من در «فرکانس» در بعضی جاها این مابهازاهای دراماتیک، به خوبی جا نیفتاده است. به عبارتی ضرورت استفاده از تکنولوژی از دل متن بیرون نمیآید و فکر میکنم خیلی سادهتر میتواند این اتفاق بیفتد.
رحیمی نیز در مخالفت با این صحبت گفت: این نمایش حتی اگر بدون هیچ دکوری به صورت خیابانی هم اجرا شود، اتفاقی نمیافتد ولی باید دید حالا که این المانهای صوتی و تصویری هست، این تکثیر عناصر از علائم کدام زیباییشناسی است.
دیدگاه تان را بنویسید