روایت مخالفخوان مشهور از تعزیهخوانی: «اشقیاخوانها» را مردم دوست نداشتند
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه نیوز، شمر سراسر در لباس سرخ با کلاهخود و گرز با چهرهای برافروخته به میان میدان جلوی پیکر خونین امامپوش میایستد تا لحظه شهادت امام را به تصویر بکشد. اما قامتش روی زمین خم میشود و قطره اشکی روی خاک صحنه میریزد. برای گفتن جملههای پایانی تعزیه باید اشک چشمانش را پاک کند و لعنتی به شمر لعین بفرستد و بخواند: «ز کین آلپیغمبر به دل پیچیدهام دودی/بخواهم تن بیارایم بدین خفتان نمرودی/زره بر تن نمایم من کنون از مال داودی/هزاران لعن حق بادا به شمر زشت بداختر.» و این داستان منفیترین نقش یک نمایش است که ارادتش به آنکه در مقابلش هست باعث میشود نقشش را باورپذیرتر بازی کند. 200سال بیشتر است که تعزیه یا شبیهخوانی نمایش جدال میان خیر و شر است. جدال میان سپاه امامحسین(ع) و سپاه اشقیا به فرماندهی عمر سعد و شمر. 200سال بیشتر است کسانی که ارادت خود را به آستان امامحسین میخواهند نشان دهند تعزیهخوان میشوند. «آنها که ارادت بیشتری دارند اشقیاخوان میشوند.» این را اسماعیل محمدی میگوید. یکی از مشهورترین اشقیاخوان تعزیه در روزگار ما. تعزیهخوانی که خودش میگوید 45 سال است که در تعزیههای مختلف نقش اشقیا
را خوانده است. وقتی به او گفتیم که چرا تعزیه؟ گفت: «ارادت به امامحسین که گفتنی نیست. امروز یک تعزیهخوان هستم.» او که در خانوادهای تعزیهخوان در نویس نزدیک ساوه بزرگ شده در گفتوگو با «شرق» میگوید: «63 سال سن دارم و 57 سال است که تعزیهخوانی میکنم. بیش از 45 سال مخالفخوانی کردم. تعزیه مراتب دارد اگر بچهخوانی نکنی نمیتوانی تعزیهخوان آگاه به تعزیه شوی. چند سالی هم موافقخوان بودم. بعد به دلایلی که برای خودم ارزش داشت آمدم و اشقیاخوانی را آغاز کردم.» بر اساس رسم تعزیه از گذشته تا امروز کسانی که از صدای بهتری برخوردار و دستگاههای موسیقی را آموخته بودند به امامپوشی روی میآورند. اما آنهایی که صدای قویتری دارند به اشقیاخوانی. اسماعیل محمدی که هر دو نقش را بازی کرده میگوید که برای تعزیهخوان تفاوتی نمیکند که مخالفخوان باشد یا موافقخوان: «از نظر عزاداری برای اهلبیت و امامحسین(ع) فرقی نمیکند. مهم میزان اخلاص هست و ارادت به اهل بیت. میزان نسبت ایمان و ارادت و اخلاص است. من با انتخاب خودم به سمت مخالفخوانی رفتم و نقش اشقیا را پذیرفتم. شاید اگر موافقخوانی را ادامه میدادم امروز میتوانستم موسیقیدان
باشم. اما در مخالفخوانی چون دیالوگگفتن و دستگاه مخالف است، موسیقی نقش خاصی بازی نمیکند و از آن طرف مخالفخوانی با وجود سختیهایش انرژی بیشتری میطلبد.» مخالفخوانها به دلیل نوع نقش از بین کسانی انتخاب میشوند که چهره خشن و ترسناکی دارند. اما خارج از نقش مالامال از عشق به ائمه هستند. آنها همیشه بر نقش پوشبودن خود تاکید میکنند. حتی شمر زمانی که به قصد بریدن سر امامحسین (ع) بر سینه امام پوش مینشیند، اشک میریزد و گاه خود را لعنت میکند. همین است که بازی در نقش اشقیا کار سختی است. محمدی میگوید: «موافقخوان چون موسیقی ارایه میدهد و در ماهور و همایون و شور و راست پنجگاه میخواند ضمن اینکه خیلی فشاری را تحمل نمیکند روح و روانش هم تازه میشود. اما یک اشقیاخوان باید از انگشت شست پایش خشونت و عصبانیت را از تماشاگر بگیرد و با تمام وجودش بهصورت و میمیکش بیاورد و ارایه دهد. برای همین همه اعضای وجودش آسیب میبیند. بیشتر مخالفخوانها بعد از مدتی دچار بیماریهای عصبی میشوند. اشقیاخوانی بسیار سخت است. باید به موقعش فریاد بزنی و عصبانیتت را نشان بدهی. این نمیآید مگر توام با خشونت باشد. شخصیتشناسی باید در
تعزیه باشد. این هنر نه قانون و نه نظام دارد. اگر بیایند با دستگاه ببرند میزان استرس را بگیرند میبینند که چه استرسی در وجود یک مخالفخوان هست. موافقخوان انگار خانواده نازش میکنند. با مخالفخوان همیشه با عصبانیت برخورد میکنند. انگار که جزو خانواده نیست. بهخصوص بخواهی نقشی را بازی کنی که تماشاگر بپذیرد و مجلس را ترک نکند. تعزیهخوان با عشق امامحسین(ع) روی صحنه میآید.» در گذشته تعزیهخوانها که به شهرها و محلات مختلف میرفتند با واکنشهای منفی و مثبت مردم روبهرو بودند. اشقیاخوانها را مردم دوست نداشتند. آنها که بهتر بازی میکردند بیشتر آزار میدیدند. محمدی که قبول دارد شبیهخوانها و مردم گرایش به موافقخوانها دارند؛ میگوید مردم حالا با دید بهتر و جدا از احساسات به این هنر نگاه میکنند و مخالفخوانها مثل سابق بین مردم طردشده نیستند: «در گذشته وقتی تعزیهخوانها بین مردم میرفتند کسی منتظر مخالفخوان نبود. همه از آنها فرار میکردند. اما امروز وقتی از یک گروه تعزیه پرسیده میشود که شهادتخوان چه کسی هست، بعد میپرسند مخالفخوان یا اشقیا را چه کسی میخواند. مخالفخوانها را هم مردم میشناسند. مردم
امروز متوجه شدند که بالاخره در این هنر نیاز به اشقیاخوانی هم هست. چرا مثبتی که در مقابلش منفی ضعیف باشد قدربودنش معلوم نیست. منفی باید قوی باشد که قدرت، مثبت به نمایش در بیاید. مثل سینما و تئاتر کسی که نقش منفی را بازی میکند باید بتواند با قدرت منفی را بازی کند که مثبت به چشم بیاید. برای همین باید اشقیاخوان به نسبت شهادتخوان باقدرتتر باشد که ظلمی که به امامحسین(ع) و یارانش روا شده را بهتر نشان دهد.» محمدی از تعزیهخوانانی است که برخلاف سنت تعزیه تنها نقشخوانی نمیکند و در تئاتر هم فعالیت دارد. او در سوگ سیاوش بهکارگردانی «پری صابری» نقش افراسیاب را بازی کرد. خود او این فعالیت را یکی از اشکالاتی میداند که به هنرش میگیرند: «دایما از من سوال میشود چرا تئاتری بازی میکنید و کسی بهدنبال پاسخ نیست. به نظر همه تعزیه قویترین تئاتر ایرانی است، پس اگر تئاتر است، باید آن را بازی کرد. تعزیه یک قصه ازپیشتعیینشده است و اکثر کسانی آن را میبینند که داستانش را میدانند. من اگر تعزیه میخوانم دارم یک تئاتر مذهبی بازی میکنم، پس به کمک بازی، قصهای که همه میدانند را جذاب میکنم.» محمدی اما ترجیح میدهد که نقش
منفی را در تعزیه بازی کند. داوود میرباقری برای بازی در مجموعه امامعلی(ع) از او دعوت کرده بود. اما قبول نکرد. میگوید: «با اینکه بازی را دوست دارم اما گاهی فکر میکنم اجازه ندارم که جز تعزیه در جای دیگری بازی کنم. بازیگری و هنر را دوست دارم. یک شبیهخوان اگر شبیهخوان قدرتمندی باشد و با هنر آشنا باشد بهراحتی میتواند در سینما و تئاتر بازی کند. اما یک بازیگر تئاتر و سینما صرفا به دلیل بازیگری نمیتواند در نقش شبیهخوان بازی کند. جنس بازی و فیگور و بیان شبیهخوانی با تئاتر و سایر هنرها متفاوت است. من از زمان قدیم بازیگری کردم. اما بالاخره شبیهخوانی و آن هم به دلیل ارادتم به سیدالشهدا اشقیاخوانی را انتخاب کردم. در همه این سالها هم سعی کردم که کار ضعیف ارایه ندهم. در حد توانم هم تلاش کردم تا کار را ببینده از هر قشری که هست بپسندد.» محمدی که یکی از بازیهای درخشانش را در نقش شمر در تعزیه حر بازی کرده است، میگوید که نقش یزید بازار شام را بسیار دوست دارد: «بیش از 30 سال است که این نقش را بازی میکنم.» او میگوید: «شبیهخوان باید چند ویژگی را داشته باشد. اگر درس را ادامه نداده و دانشگاه نرفته باشد باید
شخصیتشناسی و روانشناسی بداند. مسلط به فن بیان قوی باشد. ما همیشه با جمعیت زنده سر و کار داریم و اگر شبیهخوانی این خصوصیات را نداشته باشد، بیننده را خسته میکند. بهخصوص وقتی در مقابل تئاتر شهر اجرا میروید باید بتوانید تماشاگر را جذب کنید. مردم نمیخواهند فقط عزاداری ببینند. باید هنر تعزیه را به نمایش بگذارند. باید تعزیه را بیاموزد و آنچه استادان موسیقی و هنرمندانی مثل بهرام بیضایی و ناصر تقوایی درباره تعزیه گفتند را ببیند. اگر تماشاگر را نتوانیم نگه داریم مستمع را از دست دادهایم.» منبع: روزنامه شرق
دیدگاه تان را بنویسید