گفتگویی با فاضل نظری به بهانه چاپ چهارم گزیده اشعارش
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه نیوز، «گزیده اشعار فاضل نظری» توسط انتشارات مروارید در فاصله یک سال به چاپ چهارم رسید و اخیراً در قطع جیبی نیز منتشر شد. پیشگفتار این کتاب دیدگاههای شاعر را پیرامون قالب غزل و نقش غزل امروز در جامعه بازتاب میدهد. فاضل نظری از شاعران نسل انقلاب و جنگ و نخستین مجموعه شعرش به نام «گریههای امپراتور» با اقبال دور از انتظار نسل جوان روبهرو و بارها تجدیدچاپ شد و همچنان میشود. بعد از آن مجموعه شعر «اقلیت» و به دنبال آن مجموعه شعر «آنها» را توسط انتشارات سوره مهر منتشر کرد. کتاب «ضد» که توسط همین ناشر سال گذشته به بازار آمد، اکنون به چاپ دوازدهم رسید. آقای نظری، این روزها چه میکنید، چه کتابی در دست چاپ دارید؟ کتابی که در دست چاپ ندارم. نوشتههایی در حوزه شعر بود که از انتشارشان صرفنظر کردم، ولی مجموعه شعری آماده چاپ الان ندارم. همان مجموعه شعر «ضد» آخرین کتابم بود که چاپ دوازدهم آن را چند ماه پیش دیدم، ولی الان نمیدانم چاپ چندم آن منتشر شده است. علت استقبال از مجموعه شعرهای شما چیست؟ سؤالی است که خودم هم نمیتوانم جواب روشنی به آن بدهم. فکر میکنم همه چیز دست خداست، ولی من سعی
کردم حرفها و فکرهایم را در مورد مسائلی که انسان امروز با آن درگیر است با زبانی ساده و تصویری که افراد بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند، بزنم و هم نکات و دقایق و ظرایف ادبی را در سرودن این شعرها در نظر داشته باشم که علاوه بر مخاطبان عام، خواص هم بپسندند. طبیعتاً آن کاری که باید در شعر اتفاق بیفتد، فاصلهام با آن زیاد است و من تلاش دارم خودم را به آن موقعیت نزدیک کنم. فکر میکنید مخاطبان این شعرها چه افرادی و در چه سطحی از سواد و معلومات هستند؟ نمیشود گفت قشری خاص مخاطب اثری خاص میشوند، یعنی آدمها در سنین مختلف و با موقعیتهای اجتماعی و سیاسی مختلف و در صنفها و گروههای مختلف می توانند خوانندگان این شعرها باشند. من نمیتوانم قشر و صنف خاصی را نام ببرم که مخاطب یک اثر هنری باشند ولی به نظرم میرسد کتابهای اولم بیشتر مورد پسند جوانترها قرار گرفته باشد و حالا کتابهای جدیدترم مورد توجه کسانی قرار میگیرد که یک مقدار معمرتر شدهاند. به هر حال این قاعده نیست. ممکن است جوانترها بیشتر به کتابهای جدیدم گرایش داشته باشند ولی به نظر میآید همان طور که به سن ما افزوده میشود و با تغییر همین حرفها و
نگاههایی که در دوران مختلف زندگی اتفاق میافتد، مخاطبان آثار هر هنرمندی ناخودآگاه تغییر کنند. یعنی مخاطبان حرفهای امروز ما در این سن و در این حال و هوا ممکن است آدمهای دیگری باشند. طبقهبندی مخاطبان آثار هنری کار دشواری است. در مقدمه «گزیده اشعار» اشاره میکنید، آدمها تازه شدند و زندگیها بدیع و همه چیز قابل تقسیم به دو گونه جدید و قدیم! شعر در این تقسیمبندی کجا قرار میگیرد؟ غزل از آنگونههایی است که خیلی قابل انقسام به موضوع جدید و قدیم نیست. چون بالاخره غزل اصولی دارد از هر حیث آن را به گذشته متصل میکند و آن حرفها و نگاههای امروز است که میتواند آن را برای علاقهمندان شعر نو کند ولی چون قالب غزل ریشه در گذشته دارد نمیشود این تقسیم بندی را برای غزل قائل شد. این تلاشهای افراطی که برای نو کردن این قالب پویا انجام میگیرد عموماً به جایی نرسیده است و تجربه هم آن را نشان داده که این تقلاها راه به جایی نمیبرد. این سؤال شما سؤال دقیقی است و من در آن مقدمه یک نوع اعتراض داشتم به اینکه در روزگار ما نو بودن معادل خوب بودن در نظر گرفته میشود. یعنی نو بودن را مترادف با خوب بودن میدانند و مردم
هم ترجیح میدهند نو باشند. در حالی که همه چیز این انقسام و این قابلیت را ندارد. بعد هم نو شدن در جهان امروز مرز نمیشناسد. امروز قضیه نو شدن به جایی رسیده که عدهای دنبال نوآوریهای نو میگردند. یعنی حتی همان نو شدنها را برنمیتابند و میخواهند نو بودن نو را تجربه کنند. یعنی نوآوری و نوآوری نو. در جهان امروز نوآوری مرز نمیشناسد و باید سخن تازه گفت و حرفهای تازه زد. میگویند چه گفتن مهم نیست چگونه گفتن مهم است. قبلاً هم گفتم روزگار حرف نو زدن به سرآمده است. ما همه داریم روایتهای تازه از حرفهای کهن به دست میدهیم. راز جاودانگی غزل را آمیختن ذات غزل با عشق میدانید اما غزلهایی ماندگارتر شدند که اندیشه اجتماعی و سیاسی را بازتاب دادند. مثلاً غزلهای حافظ. من حرف شما را نمیپذیرم. با مصداق باید نشان بدهیم و بعد ببینیم همه آن حرفها اتفاقاً حرفهای اجتماعی، زمانی امکان بقا پیدا کردند که با موضوعی به اسم عشق درآمیختند و به هم گره خوردند. اتفاقاً حافظ بین غزل سنایی و سعدی آشتی ایجاد کرد. به خاطر همین غزل حافظ ماندگار شده است. اگر به تاریخ ادبیات جهان نگاه کنیم، آن اشعاری که ماندگار شدند، اگر
مایه اجتماعی یا سیاسی به معنای موسع داشتند، میبینیم با حقیقت عشق گره خوردهاند. من عشق را دلیل ادامه حیات و چرخیدن کارگاه آفرینش میدانم. همان گونه که شاعر میگوید: عاشق شو ارنه روزی کار جهان سرآید. یکی از آخرین سنگرهای دفاع از شکل اندیشهورزی و جهانبینی ایرانی را غزل میدانید که هنوز در عالم هنر شرق به تصرف منش ابزارگر واقعیت انگار غرب درنیامده است. منظور شما از این حرف چه بود؟ منظورم صرفاً قالب غزل نیست، بلکه شعر است. جهان ذهنی تفاوتهایی با جهان عینی دارد. میدانید که خیال از ابزار مستغنی است. یعنی اندیشه نیاز به ابزار ندارد. هنرهایی که در غرب شکل گرفت، مثل سینما و تئاتر همه موقوف به یک ابزارند. یعنی اگر شما بهترین فیلمساز باشید اما دوربین نداشته باشید و نورپردازی حساب شده و بازیگر توانمند نداشته باشید، بهترین اندیشهها را هم نمیتوانید منتقل کنید. این مربوط به شکل هنر غرب است که عینیتگرا بوده و جهان را عینی یافته و برای زندگی 90-80 ساله بشر در همین جهان تعریف و ترجیح داشته است. یعنی برای انسان تلاش دارد بهشت را در همین جهان بسازد. البته آنچه را که من مغرب مینامم، منظورم منطقه جغرافیایی خاصی
نیست. منظورم شکلی از فکر کردن و شکلی از زندگی کردن و دیدن جهان است اما در مقابل، شرق که باز هم منظورم یک منطقه جغرافیایی نیست، بلکه شکلی از زندگی کردن است. این شکل جهان را در واقع چیزی بزرگتر از این دنیا میدیده و این چیزی است که در خیال فقط امکانپذیر و قابل تصور است. ما نمیتوانیم آن جهان را امروز ببینیم. بنابراین در سنگر هنر ما عقبتر از غرب هستیم. در صنعت سینما، در صنعت موسیقی و در صنایع دیگر. بزرگان این عرصهها مثل فیلم، موسیقی و تئاتر اغلب در خارج از این مرزها هستند و ما باید به آنها اقتدا کنیم و در خیلی از بخشهای هنری باید پیرو آنها باشیم و صبر کنیم ببینیم تکنولوژی جدید چه هست و چه اختراع و چه کشف خواهد شد. مثلاً در سینما وقتی فیلم و نوار کنار رفت و دیجیتالی شد، ما هم باید به تبع آنها دنبالهرو آنها باشیم اما شعر جزو واپسین سنگرهای دفاع از شکل اندیشهورزی شرقی و ایرانی است. یعنی هنوز در شعر میتوانیم انسان شرقی را ترسیم کنیم اما اگر در هنرهای دیگر بخواهیم این کار را کنیم ناگزیریم با ابزار غرب به ترسیم و توصیف شرق بپردازیم. اگر دقت کنید مستشرقان با ابزاری به شناخت شرق پرداختند و حالا کسانی که
میخواهند غرب را بشناسند باید با همان ابزارهایی که غربیها ساختند، این کار را کنند. طبیعتاً معلوم است که این مسیر به کجا ختم میشود. انسان امروز، انسان شرقی بر سر یک دوراهی، بر سر یک چندراهی قرار گرفته که مفاهیم متعارض را باید در کنار هم جا بدهد. شکلی از توسعه و پیشرفت که به انسان تحمیل میشود و بر سر انسان امروز آوار میشود. در برابر یک آرمانخواهی که خیلی وسیعتر از حقایقی است که در این جهان هست، اما ناگزیریم تن بدهیم به همین هستی اندکی که در هنرهای دیگر ترسیم و ترویج میشود. ما بهشت را در فیلمهای غربی میتوانیم ببینیم. بهشتی که ساخته میشود حتی بهشتی که در آن دنیا وعده دادهاند، اما آن بهشتی که خداوند وعده داده و در ذهن و شکل فکر کردن انسان شرقی و معتقد، بوده و معنایی وسیعتر از این جهانی در درون ما داشته تنها در آخرین سنگرها یعنی در شعر و کلمه هست. پیغمبر ما پیغمبری بود که موعظهاش از جنس کلمه و کتابت بود. پس کلمه جزو آخرین سنگرهایی است که در اختیار ماست و در شکل هنریاش باید از آن استفاده کنیم. به نظرم مردم روزگار ما آن قدر در جلوهها و تماشاییهای این جهان هستی و اشکال ترسیم شده، غرق شدهاند که
مشتاقانه دنبال قطار فناوری میدوند بدون آن که بدانند به چه مقصدی میرسند. منبع: روزنامه ایران
دیدگاه تان را بنویسید