آیا «ادبیات مهاجرت» ایران موفق است؟
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) : 
به گزارش نامه به نقل از متن، در همان ابتدا ممکن است برخی درباره این نامگذاری هم چندوچون بیاورند. به نظر عده‌ای «ادبیات مهاجرت» عبارتی نیست که گویای نوع خاصی از ادبیات باشد. در نگاه اینان به جای «ادبیات مهاجرت» باید از عباراتی نظیر «ادبیات در تبعید» بهره گرفت. اما در نوشتار حاضر، اساس بر تحلیل «نام» نیست. آن‌چه اهمیت دارد ویژگی‌های این نوع ادبیات است؛ حال هر نامی که می‌خواهد داشته باشد. به این ترتیب، گرچه مقاله پیش‌رو همان عبارت «ادبیات مهاجرت» را به کار می‌گیرد، اما هر فرد با هر نگاهی می‌تواند نامی دلخواه بر آن بگذارد.
برای ادبیات مهاجرت چند شاخص باید قایل شد تا سخن گفتن درباره آن با ابهام روبه‌رو نباشد. این شاخص‌ها عبارتند از:
1 - نویسنده این نوع ادبیات کسی است که در فضایی خارج از فضای فکری، ارزشی و احساسی ایران قرار دارد و بخش مهمی از زندگی‌اش را در چنین فضایی به سر می‌برد. او خود را درون ساختارها و روابطی برده است که با آن‌چه در ایران شاهدش هستیم متفاوت و گاه متضاد است. به عبارت دیگر، نویسنده این نوع ادبیات در جغرافیایی اقامت کرده که مختصات خاصش را دارد و کم یا بیش با آن‌چه در ایران در جریان است همسو نیست. با این حال، این نویسنده گرچه در خارج به سر می‌برد اما نسبتش با ایران از دو حال خارج نیست؛ یا آن‌که می‌تواند به کشور ایران مسافرت کند و زمانی را در آن بگذراند و یا این امکان برایش متصور نیست و به‌ناچار تمام زندگی‌اش را در خارج می‌گذراند. پس مهم، گذران بخشی مهم از حیات فرد یا تمامی این حیات، در فضایی جز ایران است.
2 - اثری که توسط چنین فردی خلق می‌شود می‌تواند به فارسی یا زبان دیگری باشد. لازم نیست اثر لزوما فارسی باشد تا آن را بخشی از ادبیات مهاجرت بنامیم.
3 - این اثر می‌تواند در ایران یا خارج از ایران چاپ شود. چه‌بسا نویسندگانی که در خارج از ایران اقامت دارند اما همه یا تعدادی از آثارشان در ایران منتشر می‌شود. این نوع آثار بسته به این‌که خالقشان در خارج از ایران باشد، ادبیات مهاجرت نام می‌گیرند.
بر این اساس، شاخص اساسی و یا مرکز و محور تعریف از ادبیات مهاجرت همان قرار گرفتن خالق اثر یا نویسنده در دایره اندیشه‌ها، باورها، احساسات، هنجارها و رفتارهای غیرایرانی است. این وضع، باعث می‌شود نویسنده با جهانی دیگر مواجه شود و شرایطی دیگر را بپذیرد.
پس از مشخص شدن ویژگی‌های «ادبیات مهاجرت» حال باید دید آیا این نوع ادبیات موفق بوده است؟ منظور از «موفق بودن» در این نوشتار، جهانی‌شدن است. بنابراین سوال این‌گونه مطرح می‌شود که آیا ادبیات مهاجرت ایرانی توانسته جهانی شود؟ جهانی شدن هم صرفا به معنای ترجمه یک اثر به زبان‌های دیگر نیست. به‌عنوان مثال اگر رمانی به قلم ایرانی‌ای در آن‌سوی مرزها نوشته و برای آن‌کشور و دیگر کشورها ترجمه شده باشد، نمی‌تواند موفقیت آن را تضمین کند. ترجمه یک اثر به زبان‌های دیگر فقط یک مولفه در کسب موفقیت است نه همه آن. اگر اثری ترجمه شود، در صورتی می‌تواند موفق نام گیرد و جهانی شود که قبل از همه مورد توجه محافل ادبی معتبر قرار گیرد، دیگر آن‌که نگاه منتقدان را به خود جلب کند، همچنین از مخاطب گسترده برخوردار باشد و علاوه بر همه این‌ها بتواند امتیازاتی چون جلب توجه فیلمسازان را برای ساخت فیلمی بر اساس آن به دست آورد.
پس مراد از جهانی شدن، به دست آوردن یک مولفه نیست بلکه تجمیع چندین و چند مولفه است. شاید گفته شود کسب جایگاهی جهانی برای ادبیات مهاجرت ایران نوعی آرمان‌گرایی غیرواقع‌بینانه است و از ایده‌آل‌هایی دست‌نیافتنی (حداقل در زمانه‌ای که در آن قرار داریم) حکایت دارد. اما این سخن نمی‌تواند چندان موجه باشد. وقتی ادبیات مهاجرت کشور همسایه‌مان افغانستان با داشتن نویسندگانی چون عتیق رحیمی یا خالد حسینی توانسته در سطح جهانی شأن و اعتباری به دست آورد دیگر این انتظار که ادبیات مهاجرت ایران جهانی شود چندان دور از واقع نیست. یا زمانی که در کشوری چون ترکیه ادبیات داخلی آن، نه ادبیات مهاجرتش (که البته ترکیه چندان صاحب ادبیات مهاجرت نیست) نویسندگان یا شاعرانی چون اورهان پاموک، ناظم حکمت و یاشار کمال (در سال‌های دور و نزدیک) به جهان عرضه کند که آثارشان راه به سرزمین‌های دیگر باز کند و جوایز معتبر ادبی را به نام خود رقم بزند، یا وقتی کشورهای عربی شاهد نویسندگان و شاعرانی چون آدونیس باشند که نظر ادبیات جهانی را به خود جلب کرده و یا نجیب محفوظ را به خود ببینند که جایزه نوبل را به دست آورده است، دیگر، سخن گفتن از این‌که جهانی شدن ادبیات مهاجرت ایران یک آرمان است و از ایده‌آلی آسمانی حکایت دارد، چندان منطقی به نظر نمی‌رسد.
با تعریفی که از جهانی شدن ارایه شد (این‌که اثری ترجمه شود، مورد توجه محافل معتبر ادبی قرار گیرد و...) باید گفت ادبیات مهاجرت ایران همچون ادبیات داخل (و برخلاف سینمای ایران) موفقیتی نداشته و به عبارتی در این مسیر تاکنون ناکام مانده است. اگر برخی آثار هم در دایره‌ای محدود از جغرافیا و زمان توانسته‌اند نظر طیفی تقریبا وسیع را جلب کنند، این امر به هیچ وجه نمی‌تواند قابل مقایسه با آثار نویسندگانی چون نویسندگان مهاجر افغانستان باشد. اگر به کتاب «بادباک‌باز» خالد حسینی یا «سنگ صبور» عتیق رحیمی و جایگاهی که در کشورهای مختلف و محافل ادبی معتبر به دست آورده‌اند، نظری بیندازیم و آن را با نویسندگان مهاجر ایران مقایسه کنیم، خواهیم دید که ادبیات مهاجرت ایران نتوانسته در آن حد و اندازه‌ها ظاهر شود. گرچه برخی آثار ایرانی خوب درخشیده و توسط برخی محافل و جریانات ادبی دیده هم شده‌اند، اما آثاری که بتواند پا در جای پای سنگ صبور یا بادباک‌باز بگذارند نبوده‌اند. دو کتاب خالد حسینی یعنی بادبادک‌باز و هزار خورشید تابان، تا همین چند ماه قبل، بیش از 38 میلیون نسخه فروش داشته‌اند که مدام بر این تعداد اضافه هم می‌شود.
«بادبادک‌باز» که سال 2003 منتشر شد دو سال در فهرست بهترین کتاب‌های نیویورک‌تایمز جای داشت. این کتاب تا آن‌جا نظرها را جلب کرد که کارگردان فیلم خیره‌کننده «بمان» (stay) فیلم آن را کارگردانی کرد. بادبادک‌باز در سال 2007 یعنی چهار سال پس از انتشار، برای بار دوم از نظر خوانندگان به‌عنوان بهترین کتاب سال انتخاب شد و جایزه «گروه خوانندگان پنگوئن و آرنج» را نصیب خود کرد. بی‌شک هیچ کتابی از نویسندگان ادبیات مهاجرت ایران نتوانسته صاحب چنین جایگاهی شود. باز هم تاکید می‌شود هستند نویسندگان ایرانی مهاجر که اثرشان مورد توجه قرار گرفت و جایزه‌هایی چون جایزه نمایشگاه کتاب فرانکفورت و جایزه الکس از اتحادیه کتابخانه‌های آمریکا را از آن خود کرد و به چند زبان ترجمه شد اما این موفقیت‌ها نتوانست درخششی همچون بادبادک‌باز یا سنگ‌صبور را برای آن‌ها به ارمغان بیاورد. سنگ صبور هم علاوه بر دریافت جایزه معتبر گنکور فرانسه، توانست اساس فیلمی موفق هم بشود که نظر بسیاری را معطوف به خود کرد.
به این ترتیب ادبیات مهاجرت ایران، همچون ادبیات داخل، با وجود درخشش در عرصه‌هایی محدود این فرصت را برای خود رقم نزده است که اعتبار ادبیات مهاجرت کشوری چون افغانستان یا مثلا آمریکای لاتین را به دست آورد.
این برخلاف وضعی است که سینمای ایران با آن مواجه است. سینمای ایران چه در بخش داخلی و چه سینمای مهاجرت آن توانسته خود را به جهان نشان دهد. در این مورد، سینمای ایران از کشورهای عربی، افغانستان و ترکیه بسیار پیش‌تر رفته است.
بحث دیگر درباره ادبیات مهاجرت، چرایی موفق نبودن آن است. به دلایل متفاوتی می‌شود اشاره کرد که هیچ یک نمی‌توانند توضیح‌دهنده تام و تمام آن باشند. به عبارت دیگر گرچه هریک از این عوامل می‌توانند تاثیرگذار باشند اما تنها عامل تعیین‌کننده نیستند. علاوه بر این نمونه‌هایی از دیگر کشورها می‌توان سراغ گرفت که نقیض این برهان را نشان می‌دهند. از این میان سه عامل را بیش از بقیه می‌توان مدنظر قرار داد:
1 - مهاجرت باعث می‌شود افراد (چه شخصیت ادبی باسابقه و چه جوانان) از هویتی که کشور ایران در آن‌ها شکل داده، دور شوند و نتوانند نوشته‌هایشان را در بستر بینش و نگاه ایرانی بنویسند. از طرف دیگر ناآشنایی همین افراد با تفکر و احساس مردم کشوری که به آن مهاجرت می‌کنند (کشور مقصد) مانع از آن است که بتوانند در چارچوب آن جامعه نیز حرفی برای گفتن داشته باشند. در این‌جاست که بحران هویت رخ می‌نماید. مهاجر با هویتی جدید مواجه است که نمی‌تواند آن را به‌راحتی بپذیرد از دیگر سو هویتی با خود و از کشورش به همراه دارد که به‌سادگی قادر به ترک و تغییر آن نیست. این وضع باعث می‌شود نویسندگان نه این باشند و نه آن و بنابراین نه می‌توانند داستانی با هویتی ایرانی بنویسند و نه اثری با هویت کشوری که به آن مهاجرت کرده‌اند. این معلق بودن، نویسنده را به سویی سوق می‌دهد که قادر به ارایه اثری درخور نباشد. به همین دلیل بسیاری از نویسندگان و شاعران ایرانی حاضرند با همه سختی‌ها در ایران بمانند اما تن به مهاجرت ندهند. در عین‌حال و همان‌طور که گفته شد این می‌تواند توضیح‌دهنده بخشی از دلایل شکست باشد نه همه آن. اگر این‌گونه باشد نویسندگانی چون میلان کوندرا، خالد حسینی و بسیاری دیگر که در سنین مختلف از کشورش خارج شده و دست به مهاجرت زده‌اند نباید تبدیل به نویسندگان بزرگ شوند.
2 - بخشی از هویت، به شکل ارزش‌ها و باورهایی ظهور می‌کند که نویسنده سعی داشته در کشور مبدا، خود را از زیر بار آن رها کند اما شرایط مناسبی برای آن فراهم نمی‌دیده است. چنین فردی وقتی در کشوری دیگر فرصت را برای این «شکستن» به دست می‌آورد متاسفانه یا نمی‌تواند آن را بشکند، که دلیلش نهادینه بودن این ارزش‌ها و باورها در روح و روان فرد است، و یا «شکستن» تبدیل به نوعی انفجار می‌شود که اثر تولیدشده را از ارزش ادبی ساقط و گاه تبدیل به متنی ضد ادبی می‌کند.
3 - از دیگر دلایل ناموفق بودن ادبیات مهاجر، مشکلات اقتصادی نویسندگان است. کسی که از کشور خارج می‌شود برای استقرار و اقامتش با مسایل و مصایب فراوانی روبه‌روست و زمانی که این مشکلات برطرف شد بحث گذران زندگی و مشکلات ناشی از آن مطرح می‌شود. فرد مهاجر برای تامین حداقل‌های اقتصادی، مجبور است بخش مفید و مهمی از زندگی‌اش را صرف کار کند. این امر، مانع از آن می‌شود که نویسنده فرصتی برای نوشتن داشته باشد؛ آن‌هم در جوامعی که نویسندگی معمولا یک حرفه است و باید تمام‌وقت به آن پرداخت.
همه این دلایل، هم می‌تواند توجیه‌کننده ناموفق بودن ادبیات مهاجرت ایران باشد و هم نمی‌تواند. اگر قرار باشد وجود این دلایل مانع ظهور نویسندگان بزرگ و در همان‌حال مهاجر شود، پس نباید نویسندگانی از افغانستان، کشورهای آمریکای لاتین، کشورهای اروپای شرقی سابق مانند چکسلواکی و... بتوانند خودی نشان دهند. بی‌تردید همه این دلایل، که می‌توانند عامل شکست ادبیات مهاجرت باشند، برای نویسندگان صاحب‌نام کشورهایی جز ایران نیز مصداق دارند اما با وجود این، آن‌ها تبدیل به نویسندگانی مطرح شده‌اند. باید گفت «نویسندگان موفق» یک استثنا هستند بر قاعده؛ قاعده‌ای که از شکست حکایت دارد. استثنا در این‌جا یعنی کسی که همه قواعد را می‌شکند و برخلاف سمت و سویی که قواعد برای او تعیین و بر او تحمیل می‌کنند می‌تواند موفق شود. نویسندگان برجسته‌ای چون میلان کوندرا و در سطوح دیگر عتیق رحیمی و خالد حسینی از این دسته‌اند. بی‌تردید از کشور چکسلواکی (در سال‌های حاکمیت دولت سوسیالیستی) نویسندگان زیادی به خارج مهاجرت کردند و نیز از افغانیان مهاجر افراد زیادی در خارج از آن کشور دست به قلم بردند اما از آن همه فقط میلان کوندرا از چکسلواکی و عتیق رحیمی یا خالد حسینی از افغانستان به‌عنوان استثنا توانستند دروازه‌های ادبیات جهان را به روی خود بگشایند. در این‌جاست که خواست، توانایی، استعداد، دلباختگی به نوشتن، و مانند این‌ها مطرح می‌شود که در مورد ایرانیان حداقل تاکنون شاهد نمونه‌ای در حد و اندازه‌های میلان کوندرا و حتی عتیق رحیمی یا خالد حسینی نبوده‌ایم. گرچه همان‌طور که گفته شد کسانی بوده‌اند که گام‌هایی نسبتا بلند برداشته باشند اما تا رسیدن به نقطه اوج هنوز فاصله زیادی دارند. باید منتظر این «استثنا»ها بود.
این را هم باید اضافه کرد که برخلاف ادبیات داخل و مهاجر، سینمای ایران از شکل استثنا خارج شده و تبدیل به یک جریان جهانی شده است. متاسفانه ادبیات ما حتی در حد «استثنا» هم نتوانسته نمونه‌ای برجسته از ادبیات به جهان عرضه کند.
دیدگاه تان را بنویسید