گرانی کاغذ، بدتر از گرانی نان
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
کاهش تعداد شمارگان کتابها، توقف انتشار برخی نشریات مستقل، کمشدن مخاطبان روزنامهخوانها و بالا رفتن قیمت کتابها باعث میشود، تاثیر مستقیم این اتفاق را روی کتابخوانی در سطح کشور ببینیم. افزایش قیمت کاغذ و تمام محصولات کاغذی در مدت اخیر، تاثیر بدی روی چاپخانهها گذاشته و کار تمام افراد این صنف با رکود قابلتوجهی روبهرو شده است.
به گزارش نامه به نقل از متن، با آغاز فصل مدرسه و مصرف چندباره کاغذ، قیمتها به شکل ناامیدکنندهای بالا رفت و کاغذ تحریر 70 گرمی، یعنی کاغذی که مبنا و محور مصرف در ایران است، درمدت دو ماه از 19 هزار تومان به 37 هزار تومان رسید.
آتش گرانی بر خرمن کاغذ
در هفتههای اخیر، اخبار بیشتری از کاهش تعداد صفحات، تاخیر در انتشار یا توقف انتشار مطبوعات، بهدلیل مسایل اقتصادی منتشر میشود. در این میان، مطبوعات مستقل و تخصصی و همچنین ناشران کتاب مستقل بیش از مطبوعات دولتی یا وابسته به جناحهای سیاسی و پایگاههای قدرت، ناشران کتاب دولتی آسیبپذیرند.
اگر همه اینها را در کنار مسایلی مانند کاهش قدرت خرید مردم و حذف مطبوعات از سبد کالای خانوار، کاهش شدید آگهیها بهعنوان اصلیترین منبع تامین مادی بیشتر نشریات چاپی، مشکلات توزیع و هزینههای مالی و اداری قرار دهیم، نتیجه خواهیم گرفت که تعادل منابع و مصارف مطبوعات و ناشران کتاب به هم ریخته یا در حال بههم ریختن است و اگر به این مساله توجه نکنیم ممکن است اتفاقات ناخوشایند دیگری در تاریخ مطبوعات مکتوب، صنعت چاپ و نشر کتاب به ثبت برسد.
در ایران تولیدات داخلی کاغذ کفاف نیازها را نمیدهد و از طرفی، کاغذ تولید داخلی کیفیت مرغوبی ندارد. به گفته سیدطاهر شبیری، دبیر سندیکای تولیدکنندگان کاغذ و مقوای ایران، ۲۸ هزار تن کاغذ تحریر و چاپ و به همین میزان کاغذ روزنامه در ایران تولید میشود درحالیکه مصرف کاغذ روزنامه ۱۱۴ هزار تن است که این کاهش تولید بهدلیل بالا رفتن قیمت مواد اولیه بوده است.
با قیمت کاغذی که درحالحاضر با آن روبهرو هستیم، جالب است بدانید که تنها 20درصد از نیاز به کاغذ در داخل کشور برآورده میشود و باید 80درصد از آن را از طریق واردات مواداولیه بهدست بیاوریم. نخستین نکته در این مورد نحوه پرداخت است، اینکه کاغذ در اولویتهای بعدی است و تخصیص ارز به نرخ مرجع برای کاغذ در اولویت پنجم قرار دارد در ردهای پایینتر از کالایی مثل ام.دی.اف. بالا بودن قیمت کاغذ یک بحث است و مسالهای که بر این تورم میافزاید، سودجویی افرادی است که منتظرند از چنین فرصتهایی به نفع خودشان سود ببرند و همین امر باعث میشود قیمت کاغذ به بالاتر از حد معمول برسد که بهنظر من، این اتفاق به نظارت بیشتری نیاز دارد.
در مقابل، میزان واردات انواع کاغذ، خمیر و آحال در شش ماهه گذشته در مجموع به وزن 436 هزار و 231 تن و به ارزش 545 میلیون و 689 هزار و 474 دلار بوده که از این میزان 399 هزار و 312 تن به ارزش 498 میلیون و 763 هزار و 910 دلار شامل کاغذ و 36 میلیون و 889 هزار تن به ارزش 46 میلیون و 925 هزار و 564 دلار شامل خمیر کاغذ و آحال میشود.
یکی از پیامدهای گرانی کاغذ، تعطیلی مطبوعات و نشریاتی است که پشتوانه مالی قویای ندارند. به شکلی که این نگرانی در تمامی اهالی فرهنگ و رسانه نیز رسوخ کرده است فریدون صدیقی یکی از روزنامه نگاران باسابقه در اینباره میگوید: افزایش قیمت کاغذ بسیار نگرانکننده است و از جمله پیامدهای آن، تعطیلی بسیاری از نشریات است. وی بر این باور است که افزایش قیمت تکفروشی روزنامهها بهخودیخود بر بودجه حداقلی مخاطب تاثیر میگذارد و باتوجه به تهدیدات پیرامونی و مشکلاتی که مخاطب دارد، در چنین موقعیتی ترجیح میدهد که آن بودجه را صرف هزینههای دیگر زندگی کند.
کاغذ، شریان حیاتی مطبوعات
در یک سال گذشته قیمت کاغذ، بهویژه کاغذ روزنامه افزایش چشمگیری داشته است؛ افزایشی که همچون اختاپوس گلوی مطبوعات و نشریات را میفشارد و تنفس را بر مطبوعات سخت کرده است.
حدود یک سال است که بازار کاغذ در کشور دچار نوسانات و مشکلاتی شده و وعدههای مسوولان برای حل آن، دستکم تاکنون بینتیجه مانده است؛ چنانکه هر روز شاهد افزایش قیمت کاغذ هستیم و در چنین شرایطی وضعیت برای نشریات و مطبوعات نگرانکننده است و برخی روزنامهها و مجلات تعداد صفحاتشان را کاهش دادهاند و برخی دیگر نیز در آستانه تعطیلی قرار دارند.
کاغذ در اقتصاد رسانههای مکتوب جایگاه بسیار مهمی دارد و اکنون تنها برخی مطبوعات- که تعداد آنها به اندازه انگشتان دست هم نمیرسد و از کاغذ دولتی استفاده میکنند توان ادامه حیات دارند و مابقی هم بلاتکلیفی هستند و جالب اینکه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی- که متولی مطبوعات است- تاکنون در تامین کاغذ مورد نیاز عمل نکرده است؛ البته برخی از روزنامهها و مجلات برای تأمین بخشی از هزینههای کاغذ و ادامه حیات، به ناچار قیمت تکفروشی را افزایش دادهاند. دستاندرکاران مطبوعات نیک واقفاند که افزایش قیمت تکفروشی به مخاطبان فشار میآورد و به همین دلیل تا حد ممکن با افزایش قیمت مخالف هستند اما چاره چیست؟
در چنین شرایطی نمیتوان آینده روشنی برای مطبوعات، بهویژه مطبوعات مستقل متصور بود. اکنون افزون بر گرانی روز بهروز کاغذ، این محصول کمیاب نیز شده است. بسیاری از ناشران چاپ کتاب را متوقف کردهاند. برخی مجلات، نوبت انتشارشان را تغییر دادهاند و برخی دیگر نیز از تعداد صفحات کاستهاند تا بتوانند بحران کاغذ را پشت سر بگذارند.
دلار آفت جان کاغذ
کاغذ بهعنوان کالای ارز غیرمرجع درنظر گرفته شده است و باید واردات آن با دلاری به ارزش 2200تومان صورت بگیرد. در این میان، نهتنها کتاب گران شده، بلکه جعبههایی که باید کالاها را در آن بستهبندی کنیم، مقواها و هر چیزی که به کاغذ وابسته است، با افزایش قیمت چشمگیری مواجه است.
یکی دیگر از مشکلاتی که درحالحاضر افراد مرتبط با مساله گرانی کاغذ با آن درگیر هستند، بهحساب آوردن کاغذ، جزو اولویتهای پنجم با ششم است. کاغذ همیشه جزو کالاهای اساسی بوده، اما زمانی که در فهرست کالاهای پنجم یا ششم قرار بگیرد، مشخص است که با چنین تورمی روبهرو میشویم و مافیای کاغذ، آن را با سه برابر قیمت به فروش میرساند. گرانی علاوه بر تاثیر مستقیمی که روی فرهنگ جامعه میگذارد، باعث میشود که بیش از دو هزار واحد چاپخانه با کارمندانشان بیکار شوند یا بلاتکلیف بمانند، درحالیکه هر کدام از آنها چاپخانههایشان را با چند ده میلیارد تومان راهاندازی کردهاند اما باید با معضل بیکاری روبهرو شوند.
برای پیدا کردن دلیل اصلی گرانی کاغذ، شنیدن صحبتهای آخوندیان، رییس اتحادیه کاغذفروشان، خالی از لطف نیست: «اگر بخواهیم به صورت خلاصه دلایل گرانی کاغذ را مطرح کنیم، علاوه بر مسایل ارز غیرمرجع، مشکلی که این روزها به شکل جدی با آن روبهرو هستیم، این است که تاجرهای واردکننده کاغذ را نمیشناسیم. هیچکس جوابگو نیست و برای معرفیکردن تاجران کاغذ اقدامی صورت نمیگیرد. از وزارت بازرگانی درخواست کردهایم، نام تاجرانی که کاغذها را وارد بنگاهها کردهاند به ما بدهند، اما آنها این کار را نمیکنند و در این میان عدهای سودجو آن را با سه برابر قیمت واقعی به ما میفروشند. اگر مسوولان نمیتوانند در این خصوص کاری کنند، حداقل نام و نشان تاجرها را بدهند تا خودمان آنها را پیدا کنیم و جلوی این مساله را بگیریم.»
چنین اخباری از تعطیلی 30درصد چاپخانههای فعال بر اثر نوسانات قیمت کاغذ و افزایش هزینههای انرژی، طی ماههای اخیر حکایت دارد. بسیاری از چاپخانهداران، تیراژ کارهایشان را به 300تا 400 نسخه کاهش داده و بسیاری از افراد شاغل در چاپخانهها بیکار شدهاند. با توجه به هزینههای زیاد چاپخانهها مانند انرژی، نیروی انسانی و بسیاری هزینههای جانبی دیگر، چاپخانهداران در شرایط بسیار سختی به سر میبرند و درحالحاضر حدود 30درصد از چاپخانههایی که در گذشته فعال بودند، کارشان را تعطیل کردهاند و چاپخانههایی که همچنان مشغول بهکار هستند نیز ساعات کاریشان را بسیار کاهش دادهاند. در این میان، اگر بخواهیم واقعیت را بیان کنیم، مشکل اصلی این است که قیمت کاغذ ثابت نیست.
کتابخوانی، آرزوی بر باد رفته
همواره شنیدهایم که سرانه مطالعه در کشور پایین است. شاید یکی از دلایل آن، گرانی کتاب بوده است. کتاب که روزگاری، یکی از ارزانترین و دمدستترین تفریحات سالم و سرگرمیها بوده است، اکنون تبدیل به کالای لوکسی شده که در دسترس همگان نیست.
آمارها همیشه جزو بهترین ابزاری هستند که میتوان براساس آنها، وضعیتهای پیشآمده را سنجید. آمار بسیار قابل تاملی درحوزه تاثیر گرانی کاغذ بر کتابخوانی وجود دارد که توسط کارشناسان متعدد و با دقتنظر خاصی به ثبت رسیده است: ارزش پشت جلد کتابهای منتشرشده در سال 1389 670میلیارد تومان بود. این مبلغ در سال 1390با افزایش صد میلیارد تومانی روبهرو شد. جالب است بدانید در چهارماه اول امسال (از فروردین تا آخر تیر) کل قیمت پشت جلد کتابها به 220میلیارد تومان رسیده و اگر هشتماه باقیمانده سال را نیز به همین روال محاسبه کنیم به 660میلیارد تومان میرسیم که حتی به رقم سال89 نیز نخواهیم رسید.
بابک بیرجندی، مدیر انتشارات «ناژ» ضمن اشاره به بازارآشفته کاغذ میگوید: «آذرماه سال گذشته در داخل با 28هزار و 500 تومان، یک بند کاغذ میخریدیم اما الان برای همان مقدار کاغذ باید بین 90 تا 95 هزار تومان هزینه کنیم.»
وی تاکید میکند که این افزایش قیمت روی قیمت کتابها نیز تاثیر میگذارد. وی میگوید: «کتابی که در سال گذشته میتوانستیم با قیمت چهار الی پنج هزار تومان به مشتری عرضه بکنیم، اکنون بهسختی میتوانیم با قیمت 10-12 هزار تومان چاپ کنیم.»
اینها، همه مشکل نیست. اولین چیزی که از سبد خرید خانوادهها حذف میشود، محصولات فرهنگی و بهخصوص کتاب است. در شرایطی که مشکلات اقتصادی موجب شده هزینههای خانوار بالا برود، خریدن کتاب به اولویت دست چندم مردم تبدیل شده است. فاتح شمس، مدیر کتابفروشیهای زنجیرهای بهمن در کرج و تهران در این زمینه میگوید: «این روزها، مردم کمتر کتاب میخرند. چون واقعا پول ندارند. اگر هم کتابی بخرند، معمولا کتابهای درسی و کمکآموزشی است. ادبیات و رمان و کتابهای حوزه اندیشه مشتری ندارند.»
از نظر این کتابفروش، یکی از معضلات اصلی که ناشران و کتابفروشها با آن درگیرند «خوابی» است که کتاب در دوران گرفتن مجوز در وزارت ارشاد دارد و بعد از آن خوابیدن کتاب برای ماهها در قفسههای کتابفروشی است. شمس تاکید میکند: «یک کتاب بیش از شش ماه در فرآیند مجوز گیر میکند. بعد از انتشار نیز ماهها در قفسه خاک میخورد، در نتیجه سرمایه ناشر و کتابفروش ماهها و بعضا سالها برنمیگردد و این ضرر عمدهای است.»
صدای اتحادیه ناشران هم در آمد
اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران درنامهای به وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی از وی خواست برای معطل ماندن کتابهای ناشران در اداره کتاب چارهجویی کند.
اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران در تازهترین شماره خبرنامه خود (صنعت نشر شماره 11 و12) متن کامل نامهاش به وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی را منتشر کرده و در آن پیشنهادهایی هم برای برونرفت از معطلی کتابهای ناشران در اداره کتاب معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی که یکی از عوامل ضرر کتابفروشان است، داده است.
بر اساس این نامه مشکلات و مسایلی که در مراحل اجرایی اداره کتاب، ناشران با آن مواجهند، عبارتند از:
1- معطل ماندن کتابهایی که ماهها و بلکه بیش از یک و نیم سال پیش برای دریافت مجوز انتشار به اداره کتاب تحویل داده شده است.
2- ابلاغ اصلاحیههای گشاده دستانه و چندباره.
3- پاسخ ندادن سریع در مواردی به کتابهایی که رفع ایراد شده و دوباره از سوی ناشر تحویل اداره مذکور شده است. به تجربه انتظار این است که ظرف یکی، دو روز با تطبیق موارد اصلاحی، مجوز این کتابها صادر شود؛ امری که درحالحاضر هیچ ضمانتی برای آن نیست و در این مرحله نیز دیده شده کتابهایی ماهها بدون جواب ماندهاند.
4- مواردی از گمشدن کتابهای تحویلی برای دریافت مجوز، آن هم پس از هفتهها و ماهها انتظار برای دریافت پاسخ.
5- احضار برخی ناشران و پس گرفتن مجوز انتشار کتابهایی که تمامی مراحل دریافت مجوز را طی کردهاند و حتی یک یا چند نوبت نیز منتشر شدهاند.
6- اعلام وصول نشدن برخی کتابهایی که مراحل دریافت مجوز کتاب و فرآیند چاپ و صحافی را طی کردند و تنها برای اطلاع اداره مربوطه ارایه شدند.
7- پاسخ ندادن به مراجعات یا مکاتبات همکاران ناشر تا حد بیتوجهی، به منزلت صنفی و کرامت انسانی ناشر و پدیدآورندگان کتابها.
در ادامه این نامه، اتحادیه ناشران با اشاره به لطمههای مادی و معنوی واردشده از این مشکلات ارسال چنین نامه و طرح مشکلات ناشران را وظیفه قانونی هیات مدیره دانسته و آورده است: «چنانچه آن مقام محترم صلاح بدانند، دستور دهید تمهیداتی برای مثال با تعیین هیات سه یا پنج نفره با اختیارات تام زیر نظر داشتن مستقیم جنابعالی، اندیشیده شود تا ناشران خسارت دیده و شاکی بتوانند بدون هراس از هیچگونه تبعات منفی کار مشکلات مشخص و موردی خود را با این هیات در میان نهند و به سرعت به داد آنها رسیدگی و احقاق حق شود.
راهحل چیست؟
ارزانی کاغذ، در دسترس بودن و جلوگیری از افزایش قیمت آن، کمتر از اهمیت مساله نان نیست زیرا، مساله بعد معنوی پیدا میکند؛ چراکه نخبگان، اهل فرهنگ، اصحاب رسانه و کسانی که به دنبال جریان صحیح اطلاعرسانی هستند، با آن سروکار دارند و در صورت هرگونه مشکلی در این عرصه، مخاطب دست خالی میماند.
1- مجموعه تصمیمگیرندگان و مدیران رسانهها جمعی باید برنامهریزی کنند و راهحلی بیابند. به نظر میرسد در این میان داشتن یک تشکل صنفی مستقل میتواند راهگشا باشد. جای خالی اتحادیه و سندیکاهای مستقل مربوط به روزنامهها و کتابفروشها بیش از پیش احساس میشود. آن معدود تشکلهای مستقلی هم که فعال هستند، آنقدر دستشان بسته است که نمیتوانند کاری بکنند.
2- به اشتراک گذاشتن امکانات موجود و کمک به یکدیگر، استفاده مشترک از برخی امکانات مانند فضای کار، تجهیزات فنی و نیروی انسانی در کاهش هزینههای تمام شده مطبوعات و چاپ کتاب بسیار موثر است. امید است این روحیه تعاون گسترش یابد.
3- گسترش نشر الکترونیکی که البته باید بحث کپیرایت را در این زمینه جدیتر بگیریم.
4- اصلاح سیاستهای حمایتی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و تخصیص یارانه بیشتر به نشریات منتشر شده و سهمیه کتاب انتشاراتها
5- بازتر شدن فضای نقد و بررسی مسایل روز در مطبوعات نیز میتواند به افزایش تولید مطالب اختصاصی و کاهش سهم اخبار نقل شده از خبرگزاریها و در نهایت استقبال بیشتر مخاطبان منجر شود. از آن طرف سریعتر و با سختگیری کمتری به کتابها مجوز داده شود.
دیدگاه تان را بنویسید