تاریخچه هنر ایرانی از نگاه محرم
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه: «عبدالمجید حسینیراد»، پژوهشگر و استاد دانشگاه در حوزه هنرهای تجسمی است. وی در کنار فعالیتهای فراوان در حیطه هنرهای تجسمی همچون عضو شورای سیاستگذاری و هیئت داوران اولین و دومین دوسالانه نقاشی جهان اسلام، کتابهای زیادی نیز در این زمینه منتشر کرده است. حسینراد در یادداشتی به «متن» به تاریخچه هنر ایرانی از نگاه محرم پرداختهاند.
عبدالمجید حسینیراد: وقتی به تاریخچه نقاشی کلاسیک کشورمان نگاه میکنیم، متوجه میشویم مفاهیمی مانند عاشورا و محرم، بازتاب زیادی در این آثار نداشته است. با اینکه عاشورا و محرم همیشه نقش مهمی در زندگی روزمره مردم ما داشته است، اما این موضوعها در نقاشی کلاسیک ما خیلی پررنگ نبودهاند. شاید به این دلیل که زمینههای بروز آنها خارج از هنر بوده است؛ یعنی عاشورا و محرم در تکایا و مساجد در زندگی مردم بروز پیدا میکرده و اگر بخواهیم هنری را مثال بزنیم که با محوریت عاشورا از سوی مردم به کار گرفته میشده است، باید به سراغ تعزیه برویم.
تعزیه تاثیرگذارترین هنری بوده که پیوند میان عاشورا و مردم را در قالب هنر رقم زده است. اما در عرصههای دیگر مانند هنرهای تجسمی، نمونههای فراوانی که بتواند قدرت تاثیرگذاری تعزیه را برای نشان دادن واقعه عاشورا داشته باشد، نداریم. هرچند در هنرهایی مانند کاشینگارههای دوره قاجار، نشانههای محرم و عاشورا در آثار نمود پیدا کرده است. با اینهمه همانطور که اشاره کردم در نقاشی کلاسیک بخشی مجزا و پیوسته که به این موضوع پرداخته باشد، نداریم. بیشتر موضوعهایی که در نقاشی کلاسیک ایران استفاده شده است، اسطورهای، پهلوانی و بزمی بوده چراکه بخشی اعظمی از آنها به کتاب تبدیل میشدند و موضوع این کتابها هم حول همین زمینهها بوده است. هرچه از دوره قاجار به امروز نزدیک میشویم، نمونههای بیشتری از آثار هنری با مضامین عاشورایی میبینیم؛ بهخصوص در عرصه نقاشی.
در زمینه چاپ سنگی هم آثاری با مضامین شیعی و عاشورایی خلق شدهاند و نکته دیگری که میتوان به آن توجه کرد، پردهخوانی و نقاشی قهوهخانهای در این دوره است. با اینکه نقاشی کلاسیک بیشتر حول مضامین دیگری بود، اما نقاشیهای قهوهخانهای به دلیل اینکه با زندگی روزمره مردم پیوند خورده بود و مردم در قهوهخانهها گرد هم میآمدند تا به پردهخوانیها گوش فرا دهند، توانست فتح بابی شود برای ورود مضامین عاشورایی در آثار هنری. این جریان تا زمانی که قهوهخانهها بهعنوان محلی برای تشکیل هستههای مردمی و ایجاد بحثهای اجتماعی کارکرد داشتند، ادامه داشت، ولی با افول و از میان رفتن این نهادهای اجتماعی، نقاشی قهوهخانهای و پردهخوانی هم جایگاه کمرنگتری در میان مردم پیدا کرد تا اینکه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، بار دیگر شاهد توجه به این موضوع در ایران بودیم. در دوره معاصر و به ویژه 30 سال اخیر، عاشورا و محرم پشتوانه قوی و ایدئولوژیکی برای شکلگیری انقلاب اسلامی و وحدت مردم شد.
میتوان گفت عاشورا تاثیر زیادی در پیروزی انقلاب داشت و بهتبع آن، هنرمندان هم در سالهای قبل و بعد از پیروزی انقلاب، تحت تاثیر شرایط اجتماعی و در واکنش به مفاهیمی که تاثیر زیادی روی مردم داشت، به این مضامین واکنش نشان دادند. بنابراین، آثار بسیاری از نقاشان که برگرفته از عاشورا باشد یا تصویری از واقعیت این حادثه را نشان بدهد، در تابلوها جلوهگر شد. وقایع بعد از انقلاب اسلامی، زمینهساز عکسالعمل به عاشورا شد و مفاهیمی مانند شهادت، ایثار و... به صورت گستردهتری در نقاشیها استفاده شد. این جریان در حالی ادامه پیدا کرد که همزمان با جنگ تحمیلی، بهکارگیری مفاهیم عاشورایی قرابت بیشتری با حال و هوای آن زمان پیدا کرد و توانست پیوند بیشتری با مردم برقرار کند. اما بعد از آن، مفاهیم عاشورایی نهتنها در نقاشی بلکه در پوسترسازیها هم استفاده شدند و پوسترهایی طراحی شد که از این واقعه تاثیر گرفتهاند. البته در دو دهه اخیر، حرکتهایی برای برگزاری نمایشگاههایی با موضوع عاشورا و محرم همزمان با این ایام، انجام شده است که علاوه بر نقاشی، در رشتههای گرافیک و عکس هم بودهاند. با اینهمه، هنوز نمایشگاههایی که این موضوعها را در قالب رشتههای دیگر مانند مجسمه یا هنرهای مفهومی به تصویر بکشد، نداریم.
مردم ما به دلیل اینکه در این ایام در مساجد و تکایا جمع میشوند، کمتر به سراغ نمایشگاهها میروند و برای همین نمایشگاههایی که در این ایام برگزار میشوند، مخاطب لازم را نداشته و به دنبال آن بررسی لازمی برای میزان تاثیرگذاری و کیفیت آثاری که ارائه شدهاند، انجام نشده است. اما با یک تحقیق و استفاده از مشاوره هنرمندان و پژوهشگران، میتوان از دیگر رشتههای هنرهای تجسمی که اتفاقا ممکن است در میان نسل جوان علاقهمندان بیشتری داشته باشد؛ مانند چیدمان و ویدئوآرت، برای بسط مضامین عاشورایی در هنر استفاده کرد و به این نحو مخاطبان بیشتری را به نمایشگاهها کشاند.
یکی دیگر از راهکارها برای محکمتر کردن جایگاه عاشورا در هنر این است که جشنوارههای آبرومند و قدرتمندی در این زمینه برگزار کنیم؛ همانطور که در ایام دهه فجر جشنوارههایی در رشتههای سینما، تئاتر، موسیقی، شعر و هنرهای تجسمی برگزار میشود و رقابت زیادی را میان هنرمندان ایجاد میکند، میتوان در ایام محرم هم جشنوارههایی برپا کرد تا به این نحو، بخش بیشتری از جامعه هنری را به سمت استفاده از مفاهیم عاشورایی جلب کرد. البته نباید از یاد ببریم مردم و هنرمندان در تمام این سالها بدون برنامهریزی دولتی و به دلیل علاقهشان به امام حسین(ع)، عاشورا را به طرق مختلف در کارهایشان استفاده کردهاند. اما برای توجه بیشتر اهالی فرهنگ و هنر، برگزاری جلسات نقد و بررسی، سامان دادن به وضعیت آثار خلقشده و ایجاد گنجینهای از آنها نیاز به پشتوانه قویتری داریم و همینجاست که نقش ارگانهای دولتی مانند وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و شهرداریها لازم به نظر میرسد؛ زیرا این نهادها بهواسطه سیاستگذاریهای گستردهای که دارند، در اختیار داشتن بودجه دولتی و قدرت نفود بیشتر در ساختارهای اجرایی، توانایی بیشتری در برگزاری جشنوارهها و ارتباط با اقشار مختلف مردم دارند. در پایان، میتوان نتیجه گرفت در صورتی که مضامین عاشورایی موردتوجه هنرمندان قرار گیرد، پیشرفت فرهنگی بالایی در میان اقشار جامعه ایجاد میشود و در یک کلام نمایشگاهها و جشنوارههایی که با موضوعهای مذهبی برگزار میشوند، به درک جهان از هنر شیعی و فرهنگ ایرانی کمک میکند.
دیدگاه تان را بنویسید