شهاب مرادی: راه اصلاح ضعفهای عزاداری، برخورد پلیسی و صدور اطلاعیه نیست
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه، «شهاب مرادی» معتقد است عاشورا، نوعی مسئلهیابی فرهنگی است که باید در سطوح مختلف بررسی شود. او میگوید ما نیاز داریم، با شناخت روندهای موجود، کاستیها و فرآیندهای شکلگیری آسیبها را پردازش کنیم و به اسم آسیبشناسی، امکانات و ظرفیتهای کلان عاشورا را از دست ندهیم و به این صورت، فرصتسوزی نکنیم. لحن و ادبیات او در این بررسی، آرام و مطابق با فضای عام خطابه است. آنچه در زیر میخوانید متنی است که مرادی در اختیار «متن» قرار داده است:
شهاب مرادی: هر سال، در آستانه محرم و هنگامه شور بیبدیل عزای جانسوز امام حسین(ع)، برخی با ناشیگری یا بیسلیقگی، به جای «آه و فغان» - که توصیه اهل بیت(ع) است- با «چون و چرا» به استقبال عزا میآیند. اهالی چون و چرا و اما و اگر، که عبارت «آسیبشناسی» را خیلی دوست دارند، نمیتوان دلسوزِ خردمند نامید؛ چراکه یازده ماه سال را رها میکنند و درست در گرماگرم دهه اول محرم، به بحث و اما و اگر در روش عزاداری و برخی حتی به چون و چرا در اصل قیام و درستی راه حسینی میپردازند. درست است که نقد و اصلاح و سوال و مباحثه بد نیست و این جریان ضرر نمیزند، اما آیا دهه اول و ماه محرم وقت مناسبی برای این مباحث است؟ مشکل کار در مدبرانه نبودن این رویکرد و رفتار است. پرسش این است که آیا دهه اول محرم، فرصت آسیبشناسی است یا عزاداری؟
هرکس و هر رسانه باید از تمام ظرفیت و توانش استفاده کند تا شور و خروش عاشورایی شعلهورتر شود و مردم، همه مردم، تحت تاثیر عزای شگرف حسین(ع) عزیز قرارگیرند و بهرههای معنوی را دستمایه دینداریشان کنند. این، رسالت خطیر هواخواهان حسینی و دلبستگان به معرفت عاشورایی است. تاسفبرانگیز است که در زمانهای که قدرتها به «هرچه داریم» شیعه با بغض، عداوت، تحریم و تهدید مینگرند و نقشه میکشند، کسانی هنور باور نکردهاند «هرچه داریم از محرم است».
سلام خدا بر امام عزیزمان که میفرمود: «... این محرم را زنده نگه دارید. ما هرچه داریم از این محرم است و از این مجالس؛ ... ما باید به عمق این شهادت و تاثیر این شهادت در عالم برسیم و توجه کنیم که تاثیر او امروز هم هست. اگر این مجالس وعظ و خطابه، عزاداری و اجتماعات سوگواری نبود، کشور ما پیروز نمیشد. همه در تحت بیرق امام حسین(سلامالله علیه) قیام کردند». طرح موضوع دهنپرکن «آسیبشناسی عشورا» در زمانه و زمینه فعلی، خود، یکی از آسیبهاست. یکی از آفات جامعه ما، همین نوع برخوردهاست. در باب موضوع عزاداری، دو نوع انتقاد در جامعه مطرح میشود: انتقاد اول از سوی بخشی از جریان روشنفکری ماست که به اسم آسیبشناسی، قصد دارند اصل پدیده عزاداری و گریه بر اباعبدالله(ع) را زیر سوال ببرند. این نوع مواجهه، در چند سال اخیر، با تعبیرهای مختلفی مانند «عزاداری ترویج خشونت است» یا «چرا جامعه را افسرده میکنید؟» مطرح شده است. گروه دیگر، دینمدارانی هستند که صرف وجود برخی اشکالها و ضعفها در یک یا چند مجلس و اشتباه، فلان مداح یا خطیب را به کل ماجرای عزاداری سرایت میدهند. در حالی که امام راحل ما، اصل انقلاب را بر عزاداری سیدالشهدا(ع) استوار کرده است. اول محرم زمان آسیبشناسی این جریان نیست. نباید وقتی شور حسینی(ع) کشور را فراگرفته است، اشکالات را مطرح کنیم. این وضعیت به آن میماند که در آخر اسفند از سنت عید نوروز انتقاد شود.
به جز این دو گروه، در چند سال اخیر، دولت و حاکمیت نیز، به نوعی، وارد عرصه آسیبشناسی و اصلاح روندهای عزاداری شده و دستورالعملهای اجرایی نیز دراینباره منتشر کردهاند. این نشانه قدرناشناسی و فرصتسوزی در جامعه ماست. در همه جای جهان، سنتهای ملی فقط بهدلیل سنت بودن، تکریم، ترویج و تبلیغ میشود و همه امکانات جامعه برای برگزاری آنها فراهم میآید. حتی اگر این سنتها، محتوا و مفهوم والایی هم نداشته باشد و مبتذل و پسمانده فکری سنتهای غلط باشد، اما چون صورت و ظاهر سنتها بار فرهنگی و اسطورهای برای غنای باطنی جامعه دارد، تبلیغ میشود. در بسیاری از کشورها نمونههای این مراسم را، از جشنهای زراعی و اقتصادی گرفته تا مراسمی چون بالماسکه و جنگ حیوانات، میتوانید بیابید. اما در ایران، که متعالیترین و غنیترین این سنتها را در قالب عزاداری داریم، با فرصتسوزی مواجهیم. این سنتهای خودی، از یکسو کارکرد دینی دارد و پیونددهنده گروههای احتماعی با دین است. برخی افراد در هیچ زمان دیگری جز محرم، حتی در ماه رمضان، سراغی از دین نمیگیرند. از سوی دیگر با کارکرد انسانی این سنن نیز مواجهیم. سفره اطعام و تشکیل صفهای عزاداری، فقیر و غنی را در کنار هم مینشاند و، به نوعی، نهادسازی اجتماعی میکند. با کارکرد سیاسی عزاداری نیز آشناییم. تاریخ انقلاب و دفاع مقدس لبریز از جلوههای سیاسی عزاداری است. شگفتا که ما حاضر نیستیم کمترین هزینه را برای تبلیغ و ترویج، بلکه حتی برای حفظ این کارکردها، بپردازیم. مدیریت شهری و دولت باید در ایام عزا، مسایل درونشهری، مانند انضباط ترافیکی را با عزاداری هماهنگ و تدبیر کنند که در زمان عزاداری، امدادرسانی با مشکل مواجه نشود، نه این که با برخی نگرشها و رفتارها صورت مساله را پاک کنند. بهراستی مگر در بقیه کشورها، برگزاری این نوع مراسم، ترافیک ایجاد نمیکند؟ چرا آنها به برخی سنتهای پوچ خود بها میدهند، اما عزاداری سیدالشهدا(ع) باید با مشکلی مانند ترافیک مواجه شود؟
راه چاره اصلاح ضعفهای عزاداری، برخورد پلیسی و صدور اطلاعیه برای مثلا جمعآوری شمایل و طبل و سنج نیست. عزاداری عمیقا موضوعی فرهنگی است و تجربه ما نشان داده است که با موضوعات فرهنگی نمیتوان و نباید مواجهه دستوری داشت. نمونه دیگر، موضوع حجاب است. در موضوع بسیار مهم حجاب، ما هر دو دیدگاه را در این خصوص تجربه کردهایم. نه رضاخان توانست حجاب را با جبر و اکراه بردارد و نه ما میتوانیم آن را، با زور و دستور، سراسری کنیم. استقرار موضوعات فرهنگی نیاز به زبان و زمان ویژه خود دارد. اصطلاح «کار فرهنگی»، که امروزه بسیار بر سر زبانهاست، این جا نیز مصداق تام و تمام دارد. در این جا کار فرهنگی به این معناست که مثلا موضوعی مانند استفاده از شمایل را به کانون بحث کارشناسان و استادان آگاه و دردمند تبدیل کنیم؛ هیاتهای اصیل، مداحان و اهل خطابه را گرد هم آوریم و درباره صورتهای درست و نادرست آن، با مراجعه به مدارک و مستندات، بحث کنیم و جمع را اقناع کنیم و به جای دستور، «فرهنگ عزاداری» را ارتقا دهیم. در تبیین این نوع موضوعات، زبان موثر، زبان هنر است نه زبان دستور.
ناگفته نباید گذاشت که شاید یکی از دلایل این برخوردها، استفاده ناکامل از تمام ظرفیت عزاداری سیدالشهدا(ع) و محدود کردن آن به محرم و صفر است؛ در حالی که این سنت دیرپا، بهعنوان یک نهاد اجتماعی میتواند در همه موضوعات اصلی جامعه، نقش ایفا کند. متعالیترین شکل بروز و ظهور مفهوم NGO در «هیات» است. اما ببینید ما چه بر سر این مفهوم آوردیم. ما واژه «مدیریت هیاتی» را به یک کنایه و طعنه تبدیل کردیم، در حالی که دقیقترین نوع مدیریت را، در مقام عمل و اجرا، در هیات میبینیم. بعضی هیاتها را واقعا نمیتوان با NGO مقایسه کرد. شیوه فعالیت برخی از آنها، بهراستی، از برخی وزارتخانهها نیز بهتر است. این نوع هیاتها ساختار، تقسیم کار، بسیج منابع و هدفگذاری معین دارند. ما قدر داشتههایمان را نمیدانیم و به جای استفاده از این ظرفیت بیکران، NGOهای صوری میسازیم. حتی در میان احزاب نیز هیاتی که به حزب تبدیل شده است، از احزاب دیگر قویتر و بسامانتر عمل میکند. ما از ظرفیت هیاتها درست استفاده نمیکنیم.
برای اصلاح جامعه، آن هم در زمینه بومی ما، نیازمند این نهادها هستیم؛ چراکه مقدمه هر اصلاح، «جامعهپذیری» و وجود «حلقههای رابط» میان مردم و حکومت است. تاریخ و تجربه نشان داده است که تشکلهای بومی مانند هیاتها، در حد گستردهای، این دو ویژگی را دارند. برای نمونه در مبارزه با فقر، علاوه بر درنظرگرفتن سهم نهادهای رسمی مانند سازمان بهزیستی و کمیته امداد، باید از ظرفیت چندین برابر هیاتها، که هم در اختیار است، هم کمهزینه است و هم ساختاری کاملا کارآمد دارد، بهرههای هوشمندانه برد. باید گفت که کارکرد این نهاد، محدود به زمان عزاداری نیست و، در صورت میدان دادن به آن، میتواند در مدیریت شهری و اجتماعی هم مشارکت کند. بهراستی چرا دولت و دیگر نهادهای تصمیمگیر، به ظرفیت هیاتها درست نگاه نمیکنند؟ هیاتیهایی که افراد و ساختار متدین دارند و نیز هیاتهایی که چنان تدینی ندارند ولی فرصتی هستند برای مدیریت اجتماعی، برقراری امنیت و ایجاد مشارکت در جامعه.
اولین قدم برای تقویت «نهاد هیاتهای مذهبی»، بیتردید، تغییر دیدگاه ما به عزاداری و مفهوم هیات است. باید به جای برخورد سلبی و ایرادگیری، برای تقویت و ارتقای آنها بکوشیم. در انتقاد نیز روش درست این است که، برای حفظ اصالت و خلوص آنها، اول قوتها را بگوییم بعد اشکالات را.
نقطه آغاز نوآوری در عزاداری نیز باید این باشد که با اعتمادی مضاعف به دستگاه عزاداری حسینی نگاه کنیم. سیستم ایمنی عزاداری و کارکرد بخشهای مختلف آن، مانند منبر و گریه، بهگونهای است که خود را از درون اصلاح میکند. «نگاه مدیریتی» نیز، دیگر ملاک و پیشزمینه ساماندهی نوآوری است. ما هنوز یک حلقه واسط میان جریان هدایتگر دین(یعنی مرجعیت و ولایت) و هیاتهای مذهبی در اختیار نداریم. به عنوان یک ایده برای ارتقای کیفیت عزاداری، توصیه من به مداحان این است که روند تکثیر و توزیع نوارها و CDها کنترل شود. موضوع دیگر، استفاده از مولفههای باثبات و سنتی در عزاداری است؛ چراکه اشعار و نوحههای کهن با تکرار در جان مردم نشسته است، اما نوحه و سبکی که یکبارمصرف است و سال بعد استفاده نمیشود، تاثیر ماندگار ندارد. تکثیر بیضابطه CDها چهبسا به روزمره شدن مجالس عزا و نوحهها بینجامد و از تاثیر آنها بکاهد و جریان اصلی، سنتی و فرهنگ ساز را تحتالشعاع قرار دهد. شاید توصیه امام راحل(ره) به حفظ و پاسداشت عزاداری سنتی نیز از همین روست؛ چراکه نوستالژی تولید میکند؛ مانند اتفاق مبارکی که در باب ترکیببند محتشم کاشانی افتاده و باعث شده است این فرهنگ تداوم یابد. توجه به نوآوری باید حتما در کنار التزام به اصالت و سنت باشد. در این میان، واقعیت این است که رسانهها نیز متاسفانه، به نوعی، گرفتار مناسبات و موسمها هستند. اگر هر رسانهای حرفهای عمل کند، مخاطب از آن تاثیر میپذیرد. پرداختن رسانهای به هر موضوع، زمانی تاثیرگذار خواهد بود که شرایط و ظرفیت اصلاح و اثرگذاری مثبت را داشته باشد.
پایان سخن، کلام الهی است که فرمود: «ذَلِکَ وَمَن یُعَظِّمْ شَعَائِرَالله فَإِنَّهَا مِن تَقْوَى الْقُلُوبِ؛» این است فرایض خدا و هر کس شعایر خدا را بزرگ دارد، درحقیقت، آن حاکى از پاکى دلهاست». «تقوای قلب»، در مرام اسلامی و شیعی دوستداران خاندان پیامبر(ع)، همانا محبت و ولایت آن عزیزان خداست که در ماه عزا، در گریه بر مصیبت قهرمان آزادیخواهی و فضیلت دوستی جلوه کرده است.
دیدگاه تان را بنویسید