از نگاه فرعون
روایتی تازه از حسنی مبارک و اطرافیانش در 18 روزی که دولت مصر سقوط کرد
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه به نقل از حاشیه، فارن پالیسی در گزارشی به قلم دیوید کنر مینویسد: 19 ژانویه 2011 بود و رژیم حسنی مبارک قوی و مطمئن به نظر میرسید. رئیسجمهور مصر، میزبان تعدادی از رهبران عرب در شرمالشیخ بود. هزاران کارگر ساختمانی از کنار ساحل جمع شده بودند، مبادا منظره ساحل را خراب کنند. اما آنها که با دقت گوش میکردند، میتوانستند اولین نجواهای اعتراض را بشنوند. وزیر امور خارجه تونس باید ساعاتی قبل از شروع کنفرانس به کشورش برمیگشت؛ چرا که کشورش درگیر انقلابی شده بود که دیکتاتور این کشور را که مدتی طولانی حکم رانده بود، ساقط کرده بود. همان زمان، مصریها در صفحههای فیسبوک خبر از تظاهرات 25 ژانویه میدادند؛ تظاهراتی که قرار بود ماجرای انقلاب تونس را در خیابانهای قاهره تکرار کند. وقتی کنفرانس تمام شد، مبارک به فرودگاه رفت تا مهمانان عالیرتبه خارجی را بدرقه کند. پشت او وزیر امورخارجهاش «احمد ابوالغیط» و بازیگر مهم عرصه سیاست داخلی «عمر سلیمان» حرکت میکردند. ابوالغیط از سلیمان پرسید آیا او ماجرای تظاهرات را با رئیسجمهور در میان گذاشته، و رئیس سازمان اطلاعات پاسخ داد که مبارک را در طول کنفرانس ندیده است و اینکه وقت برای بحث درباره این موضوع زیاد هست. وقتی آخرین مهمان هم کشور را ترک کرد، سلیمان رو به رئیسجمهور کرد و گفت باید موضوع مهمی را با او در میان بگذارد. و آن وقتی بود که مبارک از تظاهراتی خبردار شد که قرار بود چند هفته بعد او را از قدرت خلع کند. با اینحال، در آن لحظه، مبارک توجه چندانی به موضوع نکرد. ابوالغیط در خاطراتاش که به تازگی منتشر شده نوشته «رئیسجمهور اشتیاق زیادی نشان نداد». وقتی سلیمان پیشنهاد نشستی با مقامات عالیرتبه را داد که در آن برای واکنش به اعتراضات احتمالی تصمیم هماهنگی اتخاذ شود، مبارک «جواب نداد، و جوری واکنش نشان نداد که ما بفهمیم او نگران شده است». دو سال بعد از تظاهرات ژانویه، تازه تعداد معدودی از مقامات دوروبرِ مبارک شروع به نوشتن درباره بحثهای درونی حاکمیت مصر در زمان انقلاب مصر کردهاند. به جز روایت ابوالغیط، بسیاری از مقامات روایتشان از آن روزها را به «بردلی هوپ» ـروزنامهنگار و نویسنده کتاب «آخرین روزهای فرعون»ـدادهاند. هر دوی این روایتها نشان میدهند که نزاعی درونی میان مقامات عالیرتبه رژیم مبارک وجود داشته و همین سبب شده که این رژیم در برابر جنبش اعتراضی سقوط کند. در همه این روایتها، مبارک چهرهای منفعل دارد. سیاستمداری که نگاهش به دهان مقامی دیگر بود. به نوشته ابوالغیط، «رئیسجمهور بسیار پیر بود و بنابراین بسیار متکی به دیدگاههای جمال مبارک بود». جمال، جوانترین فرزند مبارک، در زمان شروع اعتراضات در حال توطئه در کاخ ریاستجمهوری بود. به نوشته ابوالغیط، جمال » همواره در کنار رئیسجمهور بود؛ چه در کاخ و چه در خانه». چنین اظهاراتی میتواند تلاش برای منحرف کردن سیل انتقادات از دولت مصر و معطوف کردن آن به سمت رقبای حکومتی باشد. اما نکته این است که همه روایتها در این موضوع متفقالقولاند. «هشام بدراوی» که در آن زمان یکی از مقامات مهم در حزب حاکم بود، به هوپ گفته است که او مبارک را قانع کرده بود در 9 فوریه از قدرت کناره بگیرد اما رئیسجمهور مصر بعد از آنکه با جمال و دیگر اعضای حلقه خودیهایش دیدار کرد، از این تصمیم برگشت. مبارک دو روز بعد دوباره کوتاه آمد. دولت اوباما در مقاطع مختلفی با ابوالغیط تماس گرفت تا دولت مبارک را درباره این موضوع که چه تصمیمی برای کنترل بحران بگیرد، تحت فشار بگذارد. وزیر امورخارجه مصر معتقد است دولت آمریکا در حال تلاش برای تقویت رویکرد پلیس خوب، پلیس بد بود. او به سلیمان گفت «کاخ سفید خیلی سفت و سخت در برابر دولت [مصر] ظاهر شده است، این در حالی است که کلینتون و وزارت امورخارجه کمی از خود انعطاف نشان میدهند». رئیس سازمان اطلاعات جواب داد «این یک تقسیم کار سنتی است». به گفته ابوالغیط، وقتی انقلاب به نقطه اوج خود رسیده بود، رژیم در برابر آن فلج شده بود. در 31 ژانویه، او در مراسم تحلیف «احمد شفیق»، نخستوزیر جدید، حاضر شد. شفیق نظامیای بود که برای برگرداندن قدرت انتخاب شده بود. به گفته او، مبارک ساکت و بیحوصله بود « تظاهر میکرد که مشغول خواندن چند تکه کاغذ است». با اینحال، دیگر بازیگران عرصه در حال مانور برای حفظ منافعشان بودند. «محمد حسین طنطاوی»، وزیر دفاع وقت و رئیس بعدی شورای نظامی که جایگزین مبارک شد، در همان مراسم به ابوالغیط اطلاع داد که ارتش اعتبار خود را فدای نجات مبارک نخواهد کرد. به گفته او «طنطاوی با لحنی عصبی گفت که برخی درباره این حرف میزنند که از ارتش برای کنترل اوضاع آن هم با اعمال زور استفاده شود. من هم از جانب خودم گفتم که ارتش در هیچ صورتی به مردم حمله نخواهد کرد و اگر این کار را بکند، مشروعیت خود را از دست خواهد داد». همزمان، جمال میخواست هرجور که شده فرادستی مبارک در قدرت را حفظ کند. تصور عمومی این بود که جمال برنامههایی برای رئیسجمهور شدن خود دارد؛ اگرچه دیکتاتور پیر منکر برنامهریزی برای جانشینی پسرش بود. ابوالغیط نوشته است مبارک به او گفته «فکر میکنی من احمقم که پسرم... پسرم را بکنم تو این هلفدونی؟ غیرممکنه». در حالی که جمال، کارگردان بیچون و چرای پشت صحنه بود، مبارک در برابر تلاشهایی که میخواستند او را در منظر عموم قرار دهند، مقاومت میکرد. ابوالغیط نوشته که در سال 2010 به مبارک پیشنهاد کرده که یک کرسی پارلمان را به جمال اختصاص دهند. در آن زمان، اخوانالمسلمین در مقام حزب مخالف با وجود ممنوعیت حضور در انتخابات، حدود 20 درصد کرسیها را در اختیار داشت. مبارک اما در جواب او گفته بود« چرا چرند میگی؟ اونا جمال را تکه تکه میکنن. نمیدونی در پارلمان چه خبره؟» اول فوریه، در حالی که پلیس از جمع کردن تظاهرات ناتوان شده بود، مبارک آخرِ شب سخنرانیای کرد و در آن گفت که برای دور بعد کاندیدا نخواهد شد. «سخنرانی دیر بود... دیر بود... اون وقت بود که خوابم برد». انگار که خستگی او نمادی از ناامیدی تظاهرکنندگان بود. بعد از مدتی، وزیر خارجه با زنگ تلفن جمال از خواب بیدار شد که میگفت سخنرانی مبارک جرقه «امیدی تازه» را زده است و سمپاتی مردمی را متوجه مبارک کرده است. با اینحال، جمال موج تغییرات را دستکم گرفته بود. در دوم فوریه، ابوالغیط وقتی از پنجره جمعیت را مشاهده کرد، در دفترش در وزارت امورخارجه پنهان شد. جمعیت توسط اسبسواران و شترسوارانی که به سوی میدان التحریر در حرکت بودند، مورد حمله قرار گرفته بود. تلفنش زنگ زد: «دارند کشور را به آتش میکشند. وحدت کشور از دست رفت». این را یکی از فامیلهایش پشت تلفن داد میزد. این، شروع جنگ جمل بود، تلاشی ناکام از سوی رژیم برای پاک کردن میدان التحریر با هر وسیلهای که لازم باشد. سوارهنظامِ رژیم، سوار بر اسب و شتر، در برابر موجی از سنگ و کوکتلمولوتوف قرار گرفت. درگیری 11 کشته و بیش از 600 مجروح به جای گذاشت. اما در نهایت، حمله شترسواران، آغازِ پایان رژیم مبارک بود. ابوالغیط که از ترس دیوانه شده بود، به سلیمان زنگ زد و درباره کشتار در میدان التحریر با هم بحث کردند: هر دو متفق بودند که رئیسجمهور چارهای ندارد جز کنارهگیری. با اینحال، سلیمان گفت که نمیتواند این مسئله را با مبارک در میان بگذارد؛ چرا که متهم میشد به اینکه مبارک را تحت فشار گذاشته که کنار برود تا اینکه خودش جایش را بگیرد. از این نقطه به بعد، شکاف در بین رژیم مصر به سرعت زیادی باز شد. ابوالغیط گفتوگویی میان خود و سلیمان را تعریف میکند که در آن رئیس سازمان اطلاعات میگوید «یک برنامهریزی جدی وجود داشته» که جمال رئیسجمهور شود اما «دستگاه امنیت ملی با این موضوع موافق نبوده است». سلیمان گفته بود که برای جمال کار نمیکند. سلیمان اضافه کرده که «آنها میخواستند از دستم خلاص شوند و خیلی زور پشت این موضوع بود». خود ابوالغیط اضافه کرده که مطمئن بوده منظور سلیمان از آنها، همسر مبارک «سوزانه» بوده است. این صحبتها میتواند سرنخی به دست بدهد برای فهم این موضوع که چرا سلیمان بعد از سقوط مبارک از سوی دستگاه نظامی کنار گذاشته شد. رئیس سازمان امنیت گفته که اختلافنظری میان او و طنطاوی برسر جمال و اینکه او رئیسجمهور شود وجود داشته است: «تنها طنطاوی بود که با جمال کار میکرد». به هرحال، سخنرانی تند سلیمان که در آن خارجیها را مسئول ناآرامیها خوانده بود و گفته بود که مصر برای دموکراسی آماده نیست، او را به شدت در نظر معترضان نامحبوب ساخت و امکان هرگونه دولت انتقالی را از میان برد. در 9 فوریه موقعیت مبارک به شکل آشکاری غیرقابل دفاع شده بود. در این برهه، بدراوی ـ به لطف سلیمانـ توانست دیداری دو نفره با مبارک داشته باشد. بدراوی در این گفتوگو به مبارک گفت «آقای رئیسجمهور، من در برابر خود تصویری از نیکلای چائوشسکو [دیکتاتور رومانی که توسط مردم این کشور و طی انقلابی ضدکمونیستی سرنگون و اعدام شد] میبینم.» «- منظورت این است که آنها من را میکشند؟ ـ احتمالا بله. ـ من حاضرم برای کشورم کشته شوم.» به گفته بدراوی، مبارک به سرعت با پیشنهاد او موافقت کرد: تفویض قدرت به سلیمان و هموار کردن راهی برای انتخابات ریاستجمهوری زودرس. این گزینه، راهی برای برونرفت از بحران بود اما زیرآبش به سرعت توسط جمال و دیگر وفاداران حلقه اطراف رئیسجمهور مصر زده شد. حتی در زمانی که رژیم در حال فروپاشی بود، جمال تلاش میکرد پدرش را در قدرت نگه دارد. در 10 فوریه، مبارک اعلام کرد که سخنرانی دیگری انجام خواهد داد. انتظار عمومی این بود که او در این سخنرانی استعفای خود را اعلام کند. ابوالغیط مینویسد: «این سخنرانی هم دیر بود... دیر بود و در آن هیچ نکته مثبتی نبود. آنطور که من فهمیدم، پسر رئیسجمهور تلاش میکرد این سخنرانی را به نحوی شکل دهد که همه را راضی کند». معترضان مصری شوکشده از اینکه مبارک هنوز تلاش میکند که به قدرت بچسبد، تظاهراتی بزرگ در 11 فوریه در خیابانها برگزار کردند و نامش را «جمعه رفتن» گذاشتند. ابوالغیط میگوید که صبح آن روز را به گفتوگوی تلفنی با سلیمان و شفیق گذراند؛ در حالی که تلاش میکرد برای استعفای مبارک به نتیجهای برسد. سلیمان به او گفته بودکه رئیسجمهور همان روز - قبل از نماز ظهرـ به خانهاش در شرمالشیخ خواهد رفت؛ جایی که اولینبار از شروع اعتراضات مطلع شد. در راستای برونرفت از بحران، سلیمان، ابوالغیط را فراخواند تا در کاخ اتحادیه قاهره ساعت یک بعدازظهر ملاقات کنند. با اینحال کاخ در محاصره معترضان بود و ارتش اخطار داده بود که هر لحظه ممکن است طوفانی به راه بیفتد. به همین دلیل مقامات به پادگانی در همان نزدیکی منتقل شده بودند. ابوالغیط مینویسد «سرانجام به نتیجهای منطقی رسیدم: دنیا تغییر کرده است». مذاکرات سهجانبه میان مبارک، سلیمان و طنطاوی منجر به اختلافی آشکار میان مقامات سابقا بسیار نزدیک در راس رژیم مصر شد. اول، سلیمان تماسی از مبارک داشت که در آن زمان به شرم الشیخ منتقل شده بود. در این تماس، مبارک از سلیمان میخواهد که به طنطاوی بگوید سرپرستی دولت را به او تفویض کرده است. با اینحال، وقتی وزیر دفاع از دستور مبارک مطلع شد، آن را نپذیرفت. به نوشته ابوالغیط «از تماس تلفنی فهمیدم که طنطاوی نمیخواهد ارتش قدرت را به دست بگیرد». بعد از آن، سلیمان به مبارک گفت او باید به طنطاوی التماس کند. در پایان او و شفیق، شخصا به وزارت دفاع رفتند تا رئیس نظامیان را از سمت جدیدش مطلع کنند. بعد از انجام این کار، سلیمان بیانیهای خواند که اولین گامهای بعدی را ترسیم میکرد: «بسمالله الرحمن الرحیم. هموطنان! در شرایط بسیار سختی که مصر در آن قرار دارد، رئیسجمهور مبارک تصمیم گرفت از قدرت کنارهگیری کند و شورایعالی نظامی را مکلف به اداره کشور کرد. والله الموفق والمستعان». ـ سلیمان: یک برنامهریزی جدی وجود داشت که جمال رئیسجمهور شود اما دستگاه امنیت ملی با این موضوع موافق نبود ـ محمد حسین طنطاوی، وزیر دفاع و رئیس بعدی شورای نظامی که جایگزین مبارک شد، در بحبوحه اعترضات گفته بود ارتش اعتبار خود را فدای نجات مبارک نخواهد کرد ـ وزیر خارجه با زنگ تلفن جمال از خواب بیدار شد که میگفت سخنرانی مبارک جرقه «امیدی تازه» را زده است و سمپاتی مردمی را متوجه مبارک کرده است
دیدگاه تان را بنویسید