کد خبر: 61277
تاریخ انتشار :

نگاهی به نسل‌های متفاوت القاعده در سالگرد بنیانگذاری این سازمان

پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :

پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :

سیامک کریمی: در این ۲۵ سال القاعده هم بر معادلات سیاسی تاثیر گذاشته و هم به بهانه آن معادلات جدیدی ایجاد شده است. جالب آنکه دقیقا 10 سال پس از بنیانگذاری القاعده نخستین حملات به مواضع آمریکا انجام شد. سفارتخانه‌های این کشور در آفریقا هدف بمب‌گذاری قرار گرفتند و مدتی بعد ناو «یو.اس.اس. کول» در سواحل یمن به‌شدت آسیب دید. در این گزارش تلاش شده است تا علاوه بر تاثیرگذاری انقلاب‌های عربی بر تجدید سازمان القاعده و بررسی دوره‌های گذشته این سازمان تروریستی نشان داده شود که نسل جدیدی در میان القاعده سربرآورده‌اند که با نیاکان‌شان تفاوت دارند. بن‌لادن در مصاحبه‌ با CNN در سال 1997 گفته بود که داشتن یک ایستگاه رادیویی از داشتن بمب اتم هم حیاتی‌‌تر است. بن‌لادن می‌خواست پیام سازمانش؟ از راه رسانه‌ها به کل جهان برسد. او به‌خوبی رمز موفقیت «تروریسم» را می‌دانست: «اشاعه وحشت» و حالا چه چیزی بهتر از رسانه می‌توانست وحشت القاعده را به جهان مخابره کند؟ وقتی بن‌لادن کشته شد و جسدش را به آب انداختند، «اشاعه وحشت» تنها میراثی بود که بازماندگان بن‌لادن آن را دور نینداختند. نسل‌های جوان‌تر القاعده مثل اسامه بن‌لادن جهانی فکر نمی‌کردند. آنها ماحصل دوره اینترنت و کوچک‌کردن آرمان‌های جهانی بودند. به همین دلیل، جوان‌ترهای القاعده قید فعالیت در سراسر دنیا را زدند و حتی از نیروهایشان در اروپا و دیگر کشورهای غربی خواستند که اگر دل در گرو «القاعده» دارند، جلای وطن کنند و به خاورمیانه و آفریقا بیایند. به نظر می‌رسد که نسل جوان‌تر، نوع جدیدی از القاعده را پایه‌ریزی کرده‌اند. حالا باید پرسید نسل جدید این سازمان تروریستی چطور فکر می‌کنند؟ چگونه عمل می‌کنند و اصولا چطور توانستند سازمانی جدید به‌وجود آورند؟ القاعده چگونه زنده ماند؟ قرار بود از پی انقلاب‌های عربی، القاعده و سازمان‌های تروریستی مرتبط با آن هر چه بیشتر تضعیف شوند. پنداشته می‌شد که این انقلاب‌ها، جوانان ناامید عرب را به تغییرات سیاسی مسالمت‌آمیز امیدوار خواهد کرد و آنها از القاعده دست خواهند شست. وقتی «زین‌العابدین بن علی» در تونس و «حسنی مبارک» در مصر قدرت را به دلیل اعتراض‌های مردمی وانهادند، امیدهای زیادی شکوفه زده بودند. پس از این دو کشور نوبت به یمن، یکی از کانون‌های اصلی فعالیت القاعده رسید. «علی عبدالله صالح» هم قدرت را به جانشین‌اش سپرد و رفت. این امیدهای اولیه چقدر پابرجا هستند؟ آیا می‌شود رد آنها را در واقعیت هم پی گرفت و شاهد ریزش اعضای القاعده بود؟ اگر چنین است با سیل نیروهای القاعده در سوریه چه کنیم؟ با ماجرای حمله القاعده آفریقا به پالایشگاه «ان میناس» در الجزایر چه؟ به لشکرکشی‌های دوباره الشباب در شمال سومالی چه نامی بدهیم؟ یادمان نرود «بوکو حرام» در نیجریه همچنان از میان مردم عادی قربانی می‌گیرد. سه سال پس از آن بارقه‌های امید، واقعیت روی دیگرش را نشان داده است. اگرچه ضربه‌های پس از حملات 11 سپتامبر و مرگ «اسامه بن‌لادن» در سال 2011، القاعده را تا اندازه زیادی رو به ضعف برد اما ناآرامی‌های مصر و آشوب‌های تکرارشونده در کشورهایی که شاهد بیداری عربی بودند، فضای مناسبی برای یارگیری و احیای القاعده به‌وجود آورده‌اند. انقلاب‌های شکست‌خورده در یکی، دو کشور و به ثمر نرسیدن هدف‌های انقلاب در دیگر کشورهای عربی سبب شد تا شبه‌نظامیان بیشتری به یاران سابق بن‌لادن بپیوندند. «موسسه بروکینگز» در گزارشی به مناسبت پانزدهمین سالگرد حملات القاعده به سفارتخانه‌های آمریکایی نوشته است: «وقتی سفارتخانه‌های آمریکا و چند کشور اروپایی در یکی، دو هفته گذشته از بیم حملات القاعده تعطیل شدند، نباید تعجب می‌کردیم. اخبار جدید نشان می‌دهد که «ایمن الظواهری» رهبر کنونی القاعده با ده‌ها گروه و سازمان وابسته به القاعده در ارتباط است و در سالگرد نخستین حملات به سفارتخانه‌های آمریکا خواسته بود تا یاد و خاطره 15 سال پیش را زنده کنند.» واقعا چه چیزی سبب رشد سریع القاعده در یکی، دو سال اخیر شده است؟ وقتی انقلاب‌های عربی راه افتادند، رهبران عالی‌رتبه القاعده ترسیده بودند که دیگر کارشان تمام است چراکه اعراب به‌خوبی فهمیده‌اند که می‌توانند بدون آنکه سلاح به دست گیرند، به خیابان بروند و تغییرات مسالمت‌آمیز آن هم از نوع دموکراتیکش را به چشم ببینند. اولین شکست انقلاب، پیروزی جدیدی برای القاعده بود. تغییرات سیاسی در سوریه، مصر و لیبی به هدف نرسیدند و هرج و مرج‌های نظامی برجای مانده از انقلاب، دقیقا این سه کشور را هم چون افغانستان و سومالی به سرزمین‌های بدون حاکم و البته حاصلخیزی برای القاعده تبدیل کرد. مصر حالا بحرانی‌ترین کشور عربی است. وقتی انقلاب 2011، حسنی مبارک را از کار برکنار کرد، ایمن الظواهری که خودش مصری است کاملا گیج و گنگ شده بود. پیام‌هایی که صادر می‌کرد هیچ ربطی به وقایع روز در مصر نداشتند و نشان می‌دادند که الظواهری کاملا دست‌وپایش را گم کرده است. این پیام‌ها اما رفته رفته دقیق‌تر و شفاف‌تر شدند. القاعده هفته گذشته پیامی از مخفیگاهی در پاکستان صادر کرد و در این بیانیه به صراحت گفت که مصری‌ها علیه آنچه که او کودتای ارتش خوانده بود، مبارزه کنند. الظواهری در این بیانیه، ارتش مصر را آلت دست آمریکا دانست و گفت که کودتا با پول عربستان سعودی و دیگر کشورهای حاشیه خلیج‌فارس شعله‌ور شده است. رهبر القاعده به اخوان‌المسلمین و «محمد مرسی» یادآور شده بودند که هیچ تغییر معتبری از راه صندوق‌های رای حاصل نمی‌آید و جهاد یگانه راه سعادت و مبارزه است. الظواهری واقعا راست می‌گوید؟ الظواهری حالا تصور می‌کند که ناآرامی‌های اخیر در مصر باعث رادیکال‌شدن جریان‌های اسلامگرای این کشور و در نتیجه پیوستن‌شان به القاعده خواهد شد و این به نوبه خود می‌تواند خشونت مسلحانه را که از ابتدای دهه 1990 رو به ضعف رفته بود، احیا کند. در آن سال‌ها، حسنی مبارک، پس از ترور «انور سادات» رئیس‌جمهور سابق مصر شدیدا با جریان‌های اسلامگرای مسلح در این کشور سرشاخ شد و عملا آنها را به نابودی کشاند. شاید الظواهری درست فکر می‌کند. در سوریه، عراق و لبنان، القاعده شاهد موجی از سنی‌های خشمگین است. این فرصت‌ها زمینه‌ای فراهم می‌کند تا القاعده بتواند همه این وقایع را به سود خود ضبط کند. در ماه‌های اخیر افراط‌گرایان فراوانی از چچن گرفته تا قلب اروپا روانه سوریه شده‌اند. گزارش‌های میدانی می‌گویند که آنها قسم خورده‌اند تا کشته‌شدن در راه مبارزه با بشار اسد از جبهه‌ها عقب ننشینند. حمله به زندان‌هایی در عراق، لیبی و افغانستان باعث شد تا شمار زیادی از زندانیان قدیمی و سرشناس القاعده از این زندان‌ها فرار کنند. الظواهری این حملات را ستوده بود چراکه می‌داند این زندانیان فراری می‌توانند القاعده را تقویت کنند. اگرچه در یمن، دولت تحت آمریکا عملکرد بهتری داشته است اما القاعده شبه‌جزیره عرب همچنان می‌تواند به یارگیری از میان یمنی‌ها و عربستانی‌ها که به دلیل فقر، ناامیدی و به‌ویژه حملات هواپیماهای بدون سرنشین آمریکایی به تنگ آمده‌اند، حساب باز کند. القاعده جدیدی در راه است؟ اکنون بیشترین انرژی القاعده و تمرکز الظواهری بر بحران کشورهای عربی - اسلامی منطقه است. نسل جدید القاعده که می‌توان آنها را القاعده ورژن 3 نام گذاشت، متوجه دشمنانی است که در نزدیکی‌های خانه، منطقه و کشورشان حضور دارند. این در حالی است که نسل گذشته القاعده بیشتر متوجه دشمنان‌شان در هزاران کیلومتر دورتر در اروپا و آمریکا بودند. به همین دلیل بود که شاخه‌های وابسته به القاعده همین چند ماه پیش به سراغ پالایشگاه «ان میناس» الجزایر رفتند. همچنین خارجی‌هایی که در کشورهای عربی و اسلامی زندگی می‌کنند و همچنین سفارتخانه‌های کشورهای اروپایی و آمریکا می‌توانند اهداف خوبی برای حمله باشند. اینها همه بازگشتی به 15 سال پیش است، زمانی که القاعده با عملیات علیه سفارتخانه‌های آمریکا در کنیا و تانزانیا اعلام وجود کرد. وقتی CIA اسنادی از ارتباط الظواهری با ابومصب الزرقاوی را منتشر کرد، برای همگان فاش شد که چه تنش‌های قابل‌توجهی میان القاعده وجود دارد. تداوم این تنش‌ها می‌توانست القاعده را رو به افول ببرد. به هر حال، به نظر می‌رسد که دیگر اثری از تنش‌های گذشته در میان القاعده وجود ندارد. رخدادهای جهان عرب در دو سال اخیر فرصت تازه‌ای برای القاعده به‌وجود آورده است. حالا نسل جدیدی در این سازمان تروریستی به‌وجود آمده‌اند که سال‌ها با ما خواهند بود. القاعده نسل اول ، بازه زمانی: 1988 تا 2001 محدوده عملیاتی: کل دنیا در سال 1988 و در بحبوحه جنگ ارتش سرخ شوروی با افغان‌ها، اسامه بن‌لادن تاجر متمول عرب از اسلامگرایان افراطی خواست تا به پیشاور پاکستان بروند و سازمانی جدید بنیان گذارند. این تشکیلات ابتدا با هدف آموزش اسلامگرایانی که از بسیاری از نقاط جهان به افغانستان آمده بودند تا علیه شوروی بجنگند، تاسیس شد. در همان سال‌ها حمایت‌های عربستان سعودی، پاکستان و همچنین آمریکا سبب شد تا القاعده رشد چشمگیری پیدا کند. با خروج شوروی از افغانستان، القاعده توانست در لوای حکومت طالبان پروبال بیشتری پیدا کند و حوزه نفوذش را در آسیای میانه، شرق و مرکز آفریقا بگستراند. در این دوره، القاعده اهدافش را در کل دنیا به‌ویژه اروپا و آمریکا جست‌وجو می‌کرد. حملات 11 سپتامبر به برج‌های دوقلو که به القاعده نسبت می‌دهند، اوج فعالیت‌های این سازمان تروریستی به‌شمار می‌رود. با حمله آمریکا و کشورهای ائتلاف به افغانستان نسل اول القاعده رو به زوال می‌روند. القاعده نسل دوم، بازه زمانی 2001 تا 2011 محدوده عملیاتی: برخی از مناطق دنیا با حمله به افغانستان و فروپاشی «امارت طالبان»، اعضای القاعده در بسیاری از کشورها پخش شدند. گروه وسیعی از آنها از جمله اسامه بن‌لادن، رهبر وقت این سازمان تروریستی به مناطق پرخشونت وزیرستان شمالی در پاکستان رفتند. گروهی دیگر عازم یمن شدند و «القاعده شبه جزیره عرب» را تاسیس کردند. گروهی دیگر به عراق رفتند و القاعده عراق را راه‌اندازی کردند. اگرچه در این دوره، حملاتی در اروپا از جمله حادثه مترو مادرید و لندن به القاعده منتسب می‌شود اما عمده هدف در این دوره حفظ نیروها و احیای انسجام سازمان است. این دوره هم با حملات پرتعداد هواپیماهای بدون سرنشین آمریکا به پاکستان و یمن و کشته‌شدن سران نامدار القاعده به پایان می‌رسد. آخرین بخش از این دوره هم کشته‌شدن اسامه بن‌لادن در مخفیگاهی در پاکستان است. القاعده نسل سوم ، بازه زمانی: 2011 به بعد محدوده عملیاتی: کشورهای عربی و اسلامی پس از کشته‌شدن بن‌لادن، ایمن الظواهری پزشک مصری جانشین او شد. در ابتدای این دوره تنش‌های داخلی میان رهبران عالی‌رتبه القاعده دیده می‌شود که رفته‌رفته فرو می‌نشیند. وقوع انقلاب‌های عربی تا اندازه زیادی القاعده را به سایه برد اما وقایع بعدی واقعیت دیگری را رو کرد. جنگ داخلی در سوریه، موقعیت منحصربه‌فردی را رقم زد تا القاعده در لوای مبارزه با بشار اسد، نیروهایش را بیازماید و ساختارشان را تجدید کند. وقتی آشوب‌ها در لیبی و مصر ادامه یافت، فضای دیگری در اختیار این سازمان قرار گرفت تا بتواند عضوگیری بیشتری داشته باشد. با این همه، وقایع اخیر نشان می‌دهد که القاعده خلاف دوره‌های قبل تمایلی به عملیات برون‌مرزی ندارد و اهدافش را از درون کشورهای عربی و اسلامی برمی‌گزیند.

دیدگاه تان را بنویسید

 

نیازمندی ها