دستگیری از گدایان ،مهربانی یا جفا در حق آنان؟
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه به نقل از اطلاعات، بازنشسته می‌گوید:«یک‌بار پول قابل توجه‌ای از یک بیمار شفایافته سرطانی به من داده شد تا در صندوق بیماری‌های خاص بریزم؛ ولی ناله مادری را شنیدم که به دختر همراه‌اش اشاره می‌کرد که دچار سرطان است؛ و من همان موقع ترجیح دادم پول را مستقیم به دست آن بیمار برسانم. اتفاقا همان مادر پس از یک سال و چندماه با من تماس گرفت که دخترش با شیمی‌درمانی در حال بهبود است؛ و من سرکشی کردم و دیدم حقیقت دارد و این‌بار از جیب خود، باز هم به وی کمک کردم. می‌گویم: «ولی برخی مسئولان می‌گویند حتی اگر چنین افرادی احتیاج‌شان هم ثابت شود، باز رفتارشان توجیه‌کننده نیست.» فرزادی شانه بالا می‌اندازد و راه می‌افتد: «نمی‌دانم.» و چند قدم برنداشته سر می‌گرداند: «درباره نهادهای مسئولی که کاری نمی‌کنند، هم بنویسید، وظیفه آن‌ها چیست؟»
تکدی‌گری جرم است
در بسیاری از کشورها تکدی‌گری جرم نیست و اگر هم باشد، تنها بر روی کاغذ است و عملی نمی‌شود، وگرنه مانند هند باید چند میلیون نفر دستگیر شوند.
احمدرضا فکوری ـ وکیل دادگستری و جرم‌شناس در این مورد می‌گوید: در قانون کشورمان، تکدی‌گری به مثابه جرم بارز است.
وی معتقد است: به لحاظ جامعه‌شناسانه نیز تکدی‌گران، با حضور خود، افزون بر تشویق برخی افراد به گدایی، شخصیت خود را نیز به زیر پا می‌نهند و از منزلت انسان می‌کاهند.
به گفته فکوری، وجود گدایان، نیمرخ یک جامعه را به نمایش می‌گذارد. برای نمونه، وجود مهاجران گدا در پاریس، نشان از مهاجرپذیری آن کشور است. گاهی نیز گدایان، بخشی از نمادهای یک کشور(مانند هند) می‌شوند. در هر کشوری، وجود گدایان - حتی اگر کم باشد- بیش از چیزهای دیگر به چشم می‌آیند، چون مشاهده چهره آسیب‌دیده و رنجور یک گدا، تاثر جهانگردان و مردم را می‌انگیزد.
«در ماده 712 قانون، هرکس تکدی پیشه کند، و از این راه به کسب بپردازد، باید قرارگرفتن از یک تا سه ماه پشت میله‌های زندان را انتظار داشته باشد.»
احمدرضا فکوری با گوشزد بند بالا، می‌گوید: البته برخی از توانافتادههای جامعه یا همان متکدیان واقعی که از سوی نهادهای مسئول به موقع دستگیری و حمایت نشده‌اند، ترجیح می‌دهند دستگیر شوند و تا پایان زمستان، پشت میله‌های گرم‌تر از بیرون بمانند و یک وعده غذای گرم نیز دریافت کنند!
فکوری یادآور می‌شود که در ماده 713 همین قانون نیز گماشتن کودکان به تکدی‌گری، بزهکاری است و دست‌کم سه ماه زندان در پی دارد.
اما چرا با وجود قانون، باز در گوشه و کنار پایتخت و دیگر شهرها گدا دیده می‌شود؛ و انگار کسب و کار هم آنقدر خوب است که حتی از پاکستان نیز گدا وارد ایران شده است. برخی از گدایان از گُل فروشی و وسایل دیگر، پوششی برای کار خود می‌سازند و بیش از آن که آن را به مردم نشان دهند، دستشان را برای کمک دراز می‌کنند.
یوسف یزدانخواه ـ مددکار اجتماعی درباره متکدیان می‌گوید: نمایش یک عضو زخمی یا ناتوان‌شده بدن و به نمایش گذاشتن چهره ستم‌دیده یک کودک، از شگردهای جلب مهربانی مردم از سوی متکدیان است. مسئولان هم در این میان می‌گویند کمک نکنید، اما تشخیص حق از ناحق برای مردم سخت است. از سوی دیگر برخی از مردم نسبت به سازمان‌های امدادگر بی‌اعتمادند و دوست دارند نتیجه عمل خود را به چشم خود ببینند و مطمئن شوند کمکشان به دست نیازمند می‌رسد.
گدایی به جای بازی و تحصیل
چرا آسان‌پنداری کارها حتی به مسائل اجتماعی عمیق نیز راه می‌یابد و برخی افراد، راهکار یک پدیده اجتماعی را در برخوردهای فیزیکی می‌جویند؟
همزمان با برگزاری اجلاس عدم تعهد در تهران، گفته شد که همه گدایان از سطح شهر جمع‌آوری خواهند شد؛ و البته چنین هم شد، و کسانی هم زبان به ستایش گشودند و گفتند: «این تجربه موفق نشان داد اگر اراده‌ای معطوف به محو نابسامانی‌ها وجود داشته باشد، بسیاری از کارها بر زمین نخواهند ماند.»
این در حالی است که مسئولان سازمان بهزیستی معتقدند فعالیت کودکان کار در خیابان بهتر از جمع‌آوری قهرگون و برخورد تند با آنان و در نتیجه، زیرزمینی‌شدن فعالیت‌‌هایشان است و سبب تباهی کودکان در مکان‌های نمور و تاریک می‌شود. آمار کودکان ایرانی که به جای کار، گدایی می‌کنند و درآمدهای قابل توجه خود را دودستی تحویل بالادست‌ها می‌دهند، بالاست. به ویژه این آمار در آینه سازمان جهانی کار، تکان‌دهنده است. هرکس با کمی دقت و محاسبه می‌تواند به آمار روزآمد کودکان کار دست یازد. از اینرو در این جا هدف ارایه آمار نیست، که بعد یکی بگوید این رقم 100 هزار بیشتر از رقم واقعی است. در حالی که حتی اگر یک کودک نیز به جای بازی و تحصیل، به گدایی یا کار گمارده شود، تاثرانگیز است.
بهره‌کشی از کودکان
چندان سخت نیست که در گفتگو با گداکودکان، بتوانی پی ببری که کدام‌هایشان از سوی افراد سودجو ربوده شده‌اند و کدام‌یک از سوی خانواده ناتوان‌شده خود، تشویق به گدایی شده‌اند.
احمدرضا فکوری در این باره می‌گوید: از سال 1379 تا امروز بودجه‌های زیادی برای اجرای مبارزه با تکدی‌گری هزینه شده که دست‌آورد خوبی نداشته است، زیرا به جای ریشه‌ها، تنها کودکان در سطح شهرها دیده شده‌اند. نبود سیستم فراگیر تامین اجتماعی نیز در دهک‌های پایین جامعه و دامن‌گستریِ نداری در کناره‌های کلانشهرها سبب شده است که بسیاری از مهاجران برای گذران روزمرگی به مراکز شهری رو آورند و در این راه از کودکان نیز بهره‌کشی شود. این جرم‌شناس معتقد است که تکدی‌گری دارای ماهیت چندگونه و دارای گوشه‌های گوناگون شخصیتی، فرهنگی و اجتماعی است و نبود نگره‌های پدیده‌شناسی، سبب شده است که تکدی‌گری کودکان، جرم شمرده شود و «گداکودک» با بازداشت شدن، تبدیل به بزهکار شود. در این گیرودار، کودکانی هم هستند که بسیار آسیب‌پذیرند. کودکان در بی‌توجهی نهادهای مسئول، مورد نامهربانی سرپرستان بد خود قرار می‌گیرند و به جای بازی، ناخواسته به کار‌هایی گمارده می‌شوند که دوست ندارند.
فکوری همچنین می‌گوید: این در حالی است که ایران، پیمان‌نامه‌های جهانی حقوق کودکان را پذیرفته و به آن کنوانسیون‌ها ملحق شده است؛ به این معنا که آن پیمان‌نامه‌ها، اینک نقش قانون در داخل کشور را بازی می‌کنند؛ که یکی از آن‌ها حقوق کودک مصوب سال 1989 میلادی سازمان ملل است که در ماده 32 آن هرگونه بهره‌کشی اقتصادی از کودکان در کشورهای عضو، ممنوع است و این کشورها موظفند از حقوق کودکان برای بالندگی‌های ذهنی و اجتماعی و حق تحصیل دفاع کنند و زمینه اجرایی را برای رشد آنان، فراهم آورند.
فکوری می‌افزاید: البته هر سال، سازمان بهزیستی، شماری از کودکان خیابانی را که شهرداری با همکاری نیروی انتظامی جمع‌آوری می کند، برای ساماندهی و یا توانمندسازی خانواده، در مراکز نگهداری کودکان کار و خیابان در تهران نگهداری می‌کند. چنین مکان‌هایی در سراسر کشور نیز وجود دارد، با این همه، بهزیستی امکان به زیر پوشش‌بردن همه کودکان را ندارد. از سوی دیگر، بیشتر کودکان، دارای خانواده هستند و پس از خدمات سرپایی باید شب‌هنگام، نزد خانواده‌های خود برگردند. همین نشان می‌دهد که باید رسیدگی به خانواده‌های این کودکان، همراه با برنامه‌های آموزشی و یا وام‌های خودکفایی و یا به کارگماری این افراد، باشد.
گدایان قجری!
همیشه در ایران گدا وجود داشته است. کمال‌الملک نیز نقاشی دو دختر گدا را با الهام از گدایان زن آن دوره کشیده است. نام گدایان بدجور با دوره قاجار گره خورده است، چون همان‌گونه که «قهوه قجری» وجود داشت و فرمانروایان با آن، دوست و دشمن را می‌کشتند و از سر کژراه خود بر می‌داشتند، «گدایان قجری» هم وجود داشته‌اند. در آن زمان، انبوه گدایان نیمه‌لخت و ژنده‌پوش، سر راه مردم می‌ایستادند و با ناله و فغان، از آنان درخواست کمک می‌کردند. جای خوابشان نیز در بیغوله‌ها، کلبه‌های گلی، زیرزمین‌ها و زاغه‌ها بود و کنار قاطرهای گرسنه و الاغ‌های لاغرشان می‌خوابیدند.
دروازه‌های ورودی و خروجی شهر از جمله دروازه نو، جای مناسبی برای گردآمدن گروه گدایان برای به چنگ آوردن یک لقمه نان بود و همین که سواری نزدیک می‌شد، او را دوره می‌کردند و همزمان با بالارفتن از سروکول هم، دست به سویش دراز می‌کردند.
یک جهانگرد در دیدار سال 1892 میلادی خود از ایران می‌نویسد: «گدایان ایرانی، جان‌سخت هستند. تابستان امسال بسیاری از مردم از تب و عفونت مردند، ولی گروه گدایان، همچنان در شهر دیده می‌شوند.»اما یک جهانگرد ایتالیایی در دیدار سال 1918 خود از ایران، در خاطره‌نگاریش می‌آورد: من با چشمان خود، جنازه گدایان بسیاری را دیدم که از بینوایی در میدان‌های پایتخت افتاده بودند. وضع کودکانی که در تهران گدایی می‌کنند، اسفبارتر است. حتی در سردترین روزهای زمستان، این کودکان در شهر دیده می‌شوند؛ و جالب این که گدایان از جهانگردان، انتظار کمک نداشتند، چون آنان را نجس می‌پنداشتند و اگر سکه‌ای دریافت می‌کردند، در جوی آب فرو می‌بردند تا نجاست آن پاک شود. اما جای تکدی زنان گدا، دور و بر قصر شاهی بود تا زمانی که کالسکه‌ای از زنان شاه از قصر خارج می‌شد، مسیر وی را می‌بستند تا یک سکه، شیرینی یا میوه بگیرند. یک جهانگرد روسی نیز در بیان وجود تکدی‌گری در دوره قاجار معتقد است: «آن‌چه بیش از هر چیز، سبب گدایی مردم می‌شود، نبود کار و اشتغال است. این گروه از مردم به کاری سرگرم نیستند. در حالی که در اروپا، بدون توقف، خانه شخصی، بناهای اجتماعی و عمومی و جاده و کانال آبرسانی ساخته می‌شود و شمار زیادی کارخانه و کارگاه فعالیت دارد. راه‌آهن و سورچی و درشکه‌چی و بارگیری و تخلیه بار وجود دارد، ولی در ایران هیچ‌چیز وجود ندارد. افزون بر این زمین حاصلخیز آباد کم است و رودخانه‌ها کشتی‌رو نیست و امکانات برقراری روابط بین خطوط و جاده بازرگانی کم است. به این‌ها بیفزایید نحوه کار فلج سازمان‌های اداری و حکومتی را که همه امکانات را فقط در اختیار افراد دارامند با نفوذ قرار می‌دهند و کسی هم پاسخگو نیست. زورمندان حکومتی نیز دارایی بسیاری از افراد طبقه متوسط را به یغما می‌برند و آنان را به سوی خیل گدایان می‌فرستند.
رونق جهانی
یک دختر گدای عرب 25 ساله کوتوله و با قد 25 سانتی‌متری خود، در برخی روزها تا معادل 30 میلیون تومان درآمد دارد و گاهی تا 500 هزار تومان فقط از یک نفر دریافت می‌کند. سازمان مبارزه با تکدی‌گری عربستان، دستور داده است تا وی را بازداشت کنند. بسیاری از مردم به دلیل کوتاهی قد وی، با پرداخت پول از او دلجویی می‌کنند.
در چشم مردم هند، گدایان مانند گاوها مقدس‌اند و مردم در کمکِ دست و دل‌بازانه به آنان، از سنت دیرینه خود پیروی می‌کنند و بر این باورند که با این کار، مشکلات از خانه آنان دور می‌شود.
جهانگردان در هندوستان نیز، در بازگشت به کشور خود، هرگز تصویر خیزاب گداها را از یاد نمی‌برند. واقعیت این است که هند در روند پیشرفت‌های اقتصادی خود، همچنان با فاصله‌های طبقاتی ژرف، دست به گریبان است و از این پدیده رنج می‌برد. به باور تقی خرمی ـ اقتصاددان، این پدیده ساده اجتماعی در فرایند دامن‌گستردن خود در هند، اینک تبدیل به پدیده‌ای تجاری شده است و تنها در بمبئی، بیش از 50میلیون دلار در سال گردش مالی دارد و هزاران نفر در این خصوص مشغول به کارند و دستمزد می‌گیرند. آنان از دهک‌های 200 میلیون نفری زیر خط فقر برخاسته‌اند، روآوری آنان بیشتر به جهانگردان و گردشگران است و برای دریافت کمک به دنبال درشکه‌های آنان می‌دوند.
تقی خرمی در ادامه گفت و شنود با روزنامه اطلاعات می‌افزاید: اما داستان در همین‌جا پایان نمی‌گیرد و مافیای تکدی‌گری در هند(همدست با سیاستمداران و مقام‌های شهرداری و پلیس) به سوءاستفاده و بهره‌کشی و سودجویی از کودکان و زنان و مجبورکردن افراد معلول و قطع عضو آنان می پردازد و گاه این کار، بدون اطلاع قربانیان انجام می‌شود، و شگفت آن که با وجود سوءاستفاده‌های جنسی از زنان در باندهای مافیایی، این زنان در گفت‌وگوهایی که مخفیانه با آنان انجام شده است، تکدی‌گری را برتر از کار برخی از زنان دیگر می‌دانند و حتی از کار در رستوران‌ها نیز رو می‌گردانند. در مسکو نیز تکدی‌گری یک پدیده معمولی است. جهانگرد واردشده به مسکو از آن همه گدا شگفت‌زده می‌شود که به آسانی از آنان درخواست پول می‌کنند. این چهره جدید مسکو پس از فروپاشی شوروی پیشین است. اما داستان به همین‌جا پایان نمی‌گیرد. در بسیاری موارد، دستی که به سوی شما دراز می‌شود، هرگز تصور نمی‌کنید که صاحبش با ظاهر آراسته خود، بی‌پول باشد و یا پولی برای سیگار یا یک وعده غذای سرپایی نداشته باشد.
***
تکدی‌گری کودکان گاه در قالب پاک‌کردن شیشه خودروها، فال‌گیری، فروش آدامس و اسفند دود دادن پدیدار می‌شود. اگر بپذیریم که تکدی‌گری یک پدیده اجتماعی کژروانه است، مطالعات پیرامون آن نیز باید جامعه‌شناسانه باشد. دلسوزان اجتماعی در هند این روزها سرگرم پژوهش بر روی کاری هستند که محمد یونس بنگلادشی با انجام آن، برنده جایزه صلح نوبل در سال 2006 میلادی شده است.
یونس با ایجاد یک سازمان، به گدایان وام می‌دهد تا آموزش ببینند و به تولید بپردازند و فرآورده خویش را به فروش برسانند و با این کار، اقتصاد خود و خانواده‌‌هایشان را بهبود بخشند. در این راه، بسیاری از این افراد توانسته‌اند پس از مدتی، تولید خویش را با بازکردن یک مغازه و فروشگاه، گسترش دهند.
در ایران نیز گاه زمزمه‌های حرکت‌های خودجوش برای مبارزه با تکدی‌گری شنیده می‌شود. برای نمونه گروه‌های دانشجویی، پیشگام کمک به «گداکودکان» و یا «کودکان کار» شده‌اند و گاه توانسته‌اند با مدیریت درست و شناسایی کودکان نیازمند، خدمات مناسبی به بخش کوچکی از انبوه خانواده‌ها ارائه دهند. البته آنان زمانی موفق‌تر جلوه می‌کنند که یاری‌رسانی‌‌هایشان، تنها مالی نبوده است، بلکه کمک‌‌های آموزشی مانند آموزش زبان و کامپیوتر و موسیقی را نیز در برگیرد.
دیدگاه تان را بنویسید