اخلاق و مهندسی مغز

پیشرفت های اخیر در بسیاری از حوزه های علوم اعصاب نه تنها نویدبخش آشکار شدن طرز کار کلی مغز است، بلکه امیدواریم تا به کمک آنها اطلاعاتی درباره خواست ها، اندیشه ها و احساسات ما و نیز اختلالات ذهنی که بسیاری از ما را به ستوه آورده، فراهم آید. هم اکنون ابزارهای تصویربرداری پیچیده دانشمندان را قادر می سازد که ببینند در هر لحظه چه بخش هایی از مغز فعال است و به این وسیله اثر داروها، ترس یا سایر محرک ها را مشاهده کنند. درست است که پژوهشگران تا این لحظه صرفا درک محدودی از کارکرد مغز دارند، اما این وضع تغییر خواهد کرد. از آنجا که ساختار و فعالیت های مغز ما خیلی مستقیم تر از ژن هایمان روی رفتار و سلامت ذهنی ما تأثیر می گذارد، بسیار محتمل است که در آینده برای اهدافی نظیر معاینه و گزینش متقاضیان شغل، تشخیص و درمان بیماری، تعیین اینکه چه کسی، سزاوار استفاده از مزایای از کار افتادگی است و سرانجام تقویت مغز، توانایی «خواندن» مغز به اندازه دانش ژنتیک یا حتی بیشتر از آن مورد استفاده قرار گیرد. هم اکنون وکیلان در تلاشند که برای اثبات بی گناهی موکل خود، به عنوان مدرک، اسکن مغز ارائه دهند. سازمان های دولتی برای اینکه ببینند چه کسی در شرایط تنش یا وسوسه، مستعد چه واکنشی است، به تدریج دارند می پذیرند که از سر خلبانان نظامی، فضانوردان و مأموران اطلاعاتی اسکن تهیه کنند. پزشکان دستگاه هایی را مستقیما در مغز می کارند تا به بیماران کمک کنند که از پس بیماری پارکینسون برآیند. صحبت از قرص هایی است که در پاک کردن خاطرات تلخ جنگ به سربازان یاری می رساند و دستگاه هایی که می توانند حافظه را تعمیر یا حتی تقویت کنند. گفته می شود که بعضی از دانش آموزان دبیرستانی که هیچ نوعی اختلال یادگیری آشکاری ندارند برای موفقیت در آزمون های کلاسی یا پایان ترم، ریتالین یا سایر داروهای روان گردان را می بلعند. این مسایل باید رادار اخلاقی ما را به سوی خود بچرخاند و توجه ما را به این نکات جلب کند که چه کسی ممکن است در این میان آسیب ببیند و چگونه باید از این افراد محافظت کرد. در این لحظه تعداد پرسش ها خیلی بیشتر از پاسخ هاست، اما نخستین گام ضروری، شناسایی نکات اخلاقی کلیدی است. دشوار بتوان استدلال کرد که سعی در تشخیص و بهبود بیماری های مغزی اساسا کاری نادرست است اما این پیشرفت ها به هر حال مشکلاتی جدی پدید خواهند آورد شبیه مسایلی که در اثر توانایی انجام آزمون ژنتیکی و ژن درمانی مطرح شد. مسایلی از این دست که چه کسی و بر چه اساسی تصمیم می گیرد که کاری مخاطره آمیز در مورد فلان شخص مجاز است یا خیر؟ و آیا کسی حق دارد بدون توجه به پیامدهای آن روی زندگی دیگران، مانع از انجام آزمایش یا مداخله در مورد خود شود، مگر آنکه از پیش رضایت داده باشد؟ حتی افرادی که با تعمیر نقص های مغزی آشکار موافق هستند، وقتی بحث به آنجا می کشد که آیا می توان مغز را برای آنکه بهتر از خوب باشد دستکاری کرد، ادا و اصول در می آورند. به ویژه آمریکایی ها معتقدند که آدم باید به آنچه دارد بسنده کند. داشتن مغزی که بتواند در نتیجه دارو یا تراشه یا یک ایمپلنت کارهای بیشتری انجام دهد مثل آن است که چیزی برای هیچ به دست آورده باشد، چیزی بی فایده مثل درجازدن. اما آیا کاربرد تکنیک های مورد استفاده در درمان بیماری آلزایمر یا اختلال عدم تمرکز در بهبود بخشیدن به حافظه معمولی واقعا تا این اندازه ترسناک است؟ بد است اگر یک نوآوری - مثلا کاشتن یک تراشه مغزی در هیپوکامپ - شخص را قادر سازد که زبان فرانسه را ظرف چند دقیقه یاد بگیرد یا آنکه رمان ها را سریع تر بخواند؟ آیا باید از کارگذاشتن ابزاری که تکوین مغز را در نوزادان تقویت می کند خودداری کنیم؟ اگر اصلاح مغز این امکان را فراهم سازد که مغز عملکرد بهتری داشته باشد، اگر باعث شود که ظرفیت آن نسبت به مغز والدین آن فرد افزایش یابد وتوانایی های بیشتری داشته باشد، آیا چنین اصلاحی اساسا غیر اخلاقی است؟ من که در تلاش برای تقویت و بهینه سازی مغز اشکالی نمی بینم. برای اینکه روشن کنم چرا این طور فکر می کنم، اجازه دهید چند اعتراض احتمالی را با هم در نظر بگیریم. یکی آنکه پیچاندن سلول های عصبی به منظور بهبود استعدادهای مغز، برابری انسان ها را تهدید می کند، زیرا آنکه مغزش تقویت شده، در اثر ممتاز شدن به امکانات بیشتری دست خواهد یافت واز احترام بیشتری برخوردار خواهد شد. اما حق برخورداری از احترام هرگز به همانندی زیستی یا هم سطح بودن رفتار بستگی نداشته است. همانطور که افراد معلول یا بیمار هرگز نباید از حق کمتری برای برخورد عادلانه، شادی و فرصت های شغلی و غیره برخوردار باشند، آنهایی که مغزشان تقویت نشده هم نباید به دیده تحقیر نگریسته شوند. بسیاری افراد معتقدند که تقویت غیر اخلاقی است زیرا بعضی ها نخواهند توانست که مغزی تقویت شده داشته باشند و بعضی خواهند توانست و این غیر منصفانه است. قطعا ممکن است - و در واقع محتمل نیز هست - که اگر هیچ کاری برای تضمین دستیابی به تکنولوژی های تقویت کننده مغز انجام نشود، نابرابری ظهور کند. اما همانطور که آزمایش کاپلان (Kaplan) در مورد مدارس خصوصی، اردوهای موسیقی و معلم ریاضی سرخانه به یادمان می آورد، دستیابی به امکاناتی که ذهن را بهبود می بخشد هم اکنون نیز از توزیعی ناعادلانه برخوردار است. راه حل، فراهم ساختن دستیابی عادلانه است- خواه معلم خصوصی باشد خواه تراشه های قابل کاشت- نه رویگردان شدن از ایده تقویت مغز. اتفاقا پسر من هم خانواده اش آنقدر ثروتمند هست که او را به مدرسه خصوصی بفرستد. اگر پیش بیاید که با همسایه های فقیرترم درباره آموزش پسرم صحبت کنم، نخواهند گفت که من به خاطر امتیازی که به او داده ام باید از خودم خجالت بکشم و نیز ادعا نخواهند کرد که آموزش بهتر غیراخلاقی است. بلکه خواهند گفت: «کاش من هم می توانستم برای فرزندم چنین کاری بکنم.» جدا از مسئله عدالت، حقیقتا مهندسی مغز غیرطبیعی نیست؟ چنانچه تقویت مغز آغاز شود ممکن است بتوانیم کارهای بیشتری انجام دهیم، اما آیا آن وقت هنوز هم می توان ما را انسان نامید؟ خطای اصلی این استدلال آن است که از سوی جماعتی مطرح می شود که عینک می زنند، انسولین تزریق می کنند، لگن مصنوعی دارند، دریچه های قلبشان با باتری بازوبسته می شود، اعضایشان پیوندی است، سوار هواپیما می شوند، موهایشان را رنگ می کنند، با تلفن حرف می زنند، زیر نور چراغ برق می نشینند و قرص ویتامین می خورند. پس واقعا از چه چیزی صحبت می کنند؟ آیا این که ما برای رفتن به محل کار به جای پیاده روی از اتومبیل استفاده می کنیم از انسانیت مان می کاهد؟ ممکن است این کار به تندرستی ما آسیب بزند اما آیا تکیه بر تکنولوژی برای حمل ونقل سبب می شود که دیگر به عنوان انسان قابل تشخیص نباشیم؟ آیا حدی طبیعی وجود دارد که فراسوی آن طبیعت ما در اثر تغییر آشکارا فاسد شود؟ مطمئنا خیر، تلاش در جهت بهبود جهان و خود، ذات بشر است. و بالاخره آن که بعضی ممکن است بگویند تقویت مغز نادرست است زیرا ناگزیر به استبداد خواهد انجامید، دولت یا شرکت های تبلیغاتی به هر نحو ما را متقاعد خواهند کرد که اگر بهترین مغز ممکن را نداشته باشیم، به تدریج از خانواده و جامعه خود دور خواهیم شد. گذشته از این شاید مردم احساس کنند که به این وسیله تحت فشار قرار خواهند گرفت از این نظر که در صورت عدم پذیرش تقویت، ممکن است در مسابقه یافتن فرصت های شغلی و موفقیت اجتماعی از دیگران عقب بمانند. اما راه حل در ممنوعیت تقویت نیست. نباید فراموش کرد که تقویت همواره با خواست خود شخص انجام می شود، نه آن که دیگران او را به این کار مجبور کنند. هرچند در واقع بعید به نظر می آید که برای واداشتن مردم به بهینه سازی مغزشان نیازی به اعمال فشار باشد. در جوامعی که متکی به اقتصاد بازار باشند تقویت مغز تشویق خواهد شد. فرهنگ های مذهبی و سکولار به یکسان کسانی را که در جست و جوی بهبود باشند پاداش می دهند. تمام ادیان روی این سیاره، پیشرفت شخص و فرزندانش را یک وظیفه اخلاقی می دانند. در هر صورت انقلاب قریب الوقوع در شناخت ما از مغز ما را وادار به ایجاد مؤسسات قانونی و اجتماعی خواهد کرد که از طریق آنها تمامی کسانی که تصمیم به انجام کاری می گیرند که از نظر اکثریت کار درستی است، به تکنولوژی تقویت مغز دستیابی عادلانه داشته باشند. Scientific American, Sep.2003 (ترجمه کاوه فیض الهی ) * نویسنده آرتور کاپلان : استاد اخلاق زیستی و مدیر مرکز اخلاق زیستی در دانشگاه پنسیلوانیا است. پیش از آن که در سال 1994 به پنسیلوانیا منتقل شود در دانشگاه های مینه سوتا، پیتزبورگ و کلمبیا تدریس می کرد. او نویسنده یا ویراستار 25 عنوان کتاب است از جمله کتاب «حیات از آن کیست؟» که در سال 2002 منتشر شد.