چرا میان ایرانیها دروغ رواج دارد؟
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
تابناک: واکاوی تاریخی یک آسیب و یا ناهنجاری فرهنگی همچون پدیده دروغگویی، همان کاری است که یک روانپزشک با بیمارش میکند، رفتن به گذشتهها و یافتن علتهای اصلی. ریشههای تاریخی پدیده دروغگویی که نسبتهای محکمی با پنهان کاری و ریا دارد، چیست؟
دکتر علی انتظاری مدیر گروه جامعهشناسی دانشگاه علامه طباطبایی نیز در پاسخ به این پرسش، ما را به حافظه تاریخیمان سوق میدهد و با تأکید بر اینکه ما شواهدی نداریم ثابت کنیم که هم اکنون به سمت دروغگویی گرایش پیدا کرده ایم، می گوید: دروغگویی در جامعه ایران متعلق به امروز نیست و از گذشته رواج داشته، در حقیقت دروغگویی بیشتر محصول نظامهای حکومتی تمامیت خواه و شبه استبدادی گذشته بوده، چون شرایط سیاسی حاکم بر جامعه به شکلی بوده که اقتضای دروغگویی می کرده است.
یعنی مردم در آن دوران بیشترسعی بر پنهان کاری داشتند و به اجبار بسیاری از داشتهها و امکاناتشان را از دید حاکم دور نگه می داشتند، چرا که ممکن بود مخل امنیت آنها باشد.
او با بیان این که مردم در این دوران نسبت به داشتههای خود تظاهر میکردند، میافزاید: این ظاهر سازی البته در دورههای مختلف رواج داشته، اما از زمانی که تعصب اندیشهها در جامعه رایج شد یعنی از زمان سلطان محمود غزنوی این رفتار نیز بیشتر نمود پیدا کرد.
دکتر انتظاری معتقد است پایه تعصب فکری از همین دوران گذاشته شده است. از طرفی این تعصب فکری در دوره خواجه نظام الملک وزیر دربار سلجوقیان و نویسنده «سیاستنامه» با تأسیس نظامیهها نهادینه و مبنایی شد و افراد با افکار و اندیشههای دیگر مجبور به تظاهر شدند.
این تظاهر البته بیشتر به این خاطر بود که برخی افراد به مناصبی که می خواهند، دست پیدا کنند. خب این مسأله از نظر فکری قابل توجیه بود. از نظر اقتصادی هم تعرض حاکمان، والیان و افراد ذی نفوذ به اموال رعایا باعث شد مردم به داشتن اموال کمتر، تظاهر کنند.
شما اگر به ظاهر خانههای قدیمی دقت کنید، می بینید که بیرون این خانهها بسیار محقر و فقیرانه طراحی شده، اما فضای داخل خانه از فقر صاحب ملک خبر نمی دهد. خب این دوگانگی ناشی ازفضای حاکم بر جامعه و ناامنیهای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی بوده است.
به گفته این استاد جامعهشناس، ما از نظر تاریخی دچار این ظاهرسازی شدهایم و به همین علت بی آن که متوجه باشیم به شکلی ناخودآگاه در عمل و فکر گاه دچار دوگانگی میشویم و در تاریخ هم جلوههای مختلف آن را دیدهایم. بنابراین این یک امر تاریخی تثبیت شده است و ما هم وارث گذشتگانمان هستیم.
وی البته بر این باور است که ورود ما به جهان شبه مدرن هم مزید بر علت شده و مشکلات جدیدی را به وجود آورده است که تقویت بدلگرایی در جامعه یکی از پیامدهای آن است.
وی می گوید: «ما از نظر تاریخی هر شرایطی را که پشت سر گذاشته ایم به جای خود، منابع و بهانههای مهمی هم برای دروغگویی در جامعه داشته ایم، اما در دوره مدرن، نوسازی برونگرایانه هم رواج یافته است؛ این دوره اواخر دوره قاجاریه، زمان امیرکبیر، دوره مشروطه و پهلوی را شامل می شود. در این دوران گرایش به شبه مدرن موجب شد تا بدلگرایی ایجاد شود و ما به بیماریای به نام بدلگرایی دچار شویم.>
او درباره گرایش به بدلگرایی اینطور توضیح می دهد: این بیماری یکی از منابع مهم گرایش به دروغ محسوب می شود، یعنی ما بدل را به اصل ترجیح می دهیم و البته وقتی بدل در جامعه رواج یافت در همه عرصهها رسوخ پیدا می کند. برای مثال در بحث آکادمیک همین که فردی مدرک بگیرد کافی است و کسی به عمق توجه نمی کند.
مدرک به منبع منزلت اجتماعی تبدیل میشود و جامعه نیز به همین ظاهر اکتفا می کند. یعنی اگر کسی تظاهرکند، برای مردم کافی است. این عبارتی که می گویند عقل مردم به چشمشان است در همین موضوع صدق پیدا می کند. البته این مسأله در دوران مدرن رواج زیادی یافته است.>
حال سؤال اینجاست که چگونه می توان این بیماری را از پا در آورد و یا در برابر اثرات منفی آن مقاومت کرد؟ دکتر انتظاری به این سؤال اینگونه پاسخ می دهد:
دیدگاه تان را بنویسید