تنها حاکمی که خود را شاه نخواند
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
مشرق : مدتها پس از حمله مغول به ایران آشوب و نا آرامی در سرتاسرکشور ادامه داشت اما هنگامی که صفویان زمام حکومت را به دست گرفتند باردیگرآرامش مستقرگشت. این رویه بیش از دو قرن ادامه یافت ولی با انقراض صفویان توسط افاغنه تمامی نقاط قلمرو ایشان دچار اغتشاش شد و هریک از امیران محلی مستقلا اعمال قدرت نمودند . هرچند کمی بعد نادرشاه افشار با نبوغ نظامی خود اوضاع را تاحدودی آرام ساخت اما اصلاحات وی نیز به دلیل استبدادش و عدم توجه به سایر امور حکومتی با مرگش بی نتیجه باقی ماند .
با قتل نادر بار دیگر کشمکش سراسر قلمروش را در برگرفت به طوریکه هر یک از سرداران و حکام محلی در مناطق مختلف ادعای استقلال نمودند . از جمله آزادخان که در آذربایجان دولت مقتدری برپا کرده بود. در مرکز ایران نیز کریمخان ابوالفتح خان و علی مردان خان اتحادی تشکیل دادند و یکی از بازماندگان صفوی به نام اسماعیل سوم را به شاهی برگزیدند. کمی بعد میان ایشان نیز اختلاف درگرفت و ابوالفتح توسط علیمردان به قتل رسید. در این هنگام کریمخان که به سرزمین پدری خویش ملایر بازگشته بود به مقابله او شتافت ودر نهایت به قتلش رساند. در ادامه شهرهای اصفهان و شیراز بوسیله خان فتح شدند و عشایر نیز اطاعت از او را پذیرفتند.
طولی نکشید که آزادخان هم شکست خورد و آذربایجان به تصرف خان زند در آمد. نبرد این دو بارها ادامه یافت امّا با شکست آزادخان از خان قاجار او به کریم خان پناه آورد. در این میان محمد حسن خان قاجار در استرآباد مدعی سلطنت گردید و به همراه قبایل قاجار به سوی شیراز لشکر کشید. او اصفهان را تصرف کرد ولی به علّت استحکام برج و بارو پایتخت که توسط خان زند برپا شده بود کاری از پیش نبرد. سرانجام به دلیل محاصره طولانی شهر و کمبود آذوقه قاجارها به استرآباد بازگشتند. این بار کریمخان با تمام قوا به سوی شمال حمله برد.
پس از نبرد طرفین در بهشهر محمد حسن خان گریخت اما توسط عدهی از قاجارهای دولو به قتل رسید. با این همه به دستور خان زند پیکرش با احترام به خاک سپرده شد. در ادامه خان شورش حاکم یزد را نیز در هم کوبید و شاه اسماعیل سوم را تا پایان عمرش در قلعه آباده با تمام امکانات رفاهی کامل تحت نظر قرار داد. از طرفی حسین قلی خان پسر خان مقتول قاجار مورد مرحمت او واقع شد و به حکومت سمنان منصوب گشت . با این همه به دلیل ظلم وستم فراوان وی شورشی عظیم بوقوع پیوست که در طی آن دولوها قتل عام شدند.
شقاوت حسین قلی خان به حدی بودکه با آتش زدن روستاها به جهانسوز شهرت یافت. با این رویداد سپاه زند به منطقه اعزام گردید و سپاه خان قاجار را متفرق ساخت . سرانجام وی نیزتوسط غلامانش به قتل رسید. کمی بعد در جنوب میر مهنا آشوب گستردهای براه انداخت در نتیجه خان زند با سرکوب یاغیان خوزستان به سوی او شتافت و از ورود هر گونه کمک و آذوقه به خارک جلوگیری نمود. فشارها براو به حدی افزایش یافت که از سوی امرایش مورد تهدید قرارگرفت در نتیجه میرمهنا از خارک به بصره گریخت و درآنجا بدست عمال عثمانی کشته شد. درطی این نبرد قوای دریایی انگلستان پیمانی در رابطه با همکاری ایشان در جنگ با دولت ایران منعقد کرده بود امّا از انجام تعهداتشان خودداری نمود که با این عمل خان زند را بشدت رنجاندند.
در اواخر حکمرانی کریمخان، به علّت بدرفتاری حکام منطقه با ایرانیان و عدم حمایت ایشان برای عبور قوای ایران جهت سرکوب امامان عمان برادرش صادق خان به سوی بصره یورش برد. او با زحمات بسیار این شهر را تصرف کرد و بر راه تجارت دریایی عثمانی مسلط گردید. با این همه جنگ با دولت عمان به دلیل بیکفایتی زکیخان و نبود نیروی دریایی کارآمد ناتمام ماند.
اما آنچه که از اقدامات نظامی کریم خان حائز اهمیت تر است تلاش وی در مدت فرمانرواییش برای بهبودی اوضاع اقتصادی و اجتماعی مردم می باشد . وی شهر شیراز را به یک مرکز تجاری، فرهنگی و علمی مبدل ساخت و بار دیگر با برقراری آرامش در ایران امنیت راهها را برقرار نمود. وی بناهای باشکوهی همچون ارگ، مسجد، حمام و بازار بزرگ وکیل را احداث کرد و برای اداره امور حکومتی از خاندانهای دیوانی کهن و مجرب بهره برد. او هر گونه ظلم و ستم را تحمل نمینمود و مخالفان این سیاست را بشدت مورد مواخذه قرار میداد. کریمخان فردی رئوف و مهربان بود به همین جهت کسانی را که ضدش شورش میکردند مورد عفو قرار می داد و حتی به حکومت نواحی مختلف منصوب میساخت. وی حتی به خاطر خصلت غیرتجملی بر خویشتن لقب وکیل الدوله (وکیلالرعایا) نهاد و از پذیرفتن عنوان شاه امتناع کرد. خان شیعه مذهب بود به همین جهت برای برقرار ساختن مراسم عزاداری و اعیاد اقدامات بسیاری انجام داد . علاوه بر اینها خان زند برای آرامش مردم دستور کاهش مالیاتها و حمایت از رعایا را نیز صادر نمود. سرانجام کریم خان پس از حکومتی همراه با اقتدار و جوانمردی در سال 1193 هـ ق درگذشت . با مرگ او بازماندگان قاجار از دربار گریختند و از طرف دیگر سرداران زندیه و بزرگان به نبرد با یکدیگر مشغول شدند.
محمدخدایی
×منابع:
تاریخ تحولات سیاسی اجتماعی ایران در دوره افشاریه و زندیه ، رضا شعبانی
تاریخ عصر زندیه ، غلامرضا ورهرام
رستم التواریخ ، میرزا هاشم رستم الحکما
مجمع التواریخ ، میرزا خلیل مرعشی
تاریخ گیتی گشا ، میرزا محمد موسوی نامی
تاریخ فرهنگ تمدن ایران در دوره افشاریه و زندیه ،عباس قدیانی
تاریخ ایران دوران افشار ، زند و قاجارکمبریج ، پیر آوری و دیگر مولفان
دیدگاه تان را بنویسید