حجتالاسلام والمسلمین لواسانی:بحث «ولایت فقیه» پیش از حضرت امام هم مطرح بود
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه به نقل از فارس، به مناسبت فرارسیدن ایام الله فجر و پیروزی نهضت حضرت امام خمینی(ره) بر طاغوت، با حجتالاسلام والمسلمین سیدسعید لواسانی معاون امور طلاب و دانشجویی مدرسه عالی شهید مطهری و مشاور علوم انسانی نقشه جامع علمی کشور درباره نظریه «ولایت فقیه» گفتوگو کردیم که مشروح آن تقدیم خوانندگان گرامی میشود.
* مقام معظم رهبری در رابطه با حکومت و دولت اسلامی دارای نظریهای هستند که با تئوریهای متفکران غربی (از ارسطو و سقراط و افلاطون تا تئوریهای جدید چون هگل و مارکس و متفکران قرن بیستم) تفاوت جوهری دارد. به نظر میرسد که این نظریه مبتنی بر نظرات حضرت امام در باب حکومت اسلامی باشد. سؤال این است که نظریه حضرت امام چیست؟ اگر موافق باشید، بحث را از اینجا شروع کنیم.
- سخن شما مبنی بر اینکه اولاً از بیانات مقام معظم رهبری میتوان نظریهای استخراج کرد، بلکه بالاتر عرض میکنم که مقام معظم رهبری دارای مکتب فکری و نظام اندیشهای خاصی هستند و ثانیاً ریشه این نظریه در مکتب حضرت امام است، درست است.
اما در رابطه با مکتب حضرت امام تذکری بدهم و آن اینکه اگر مکتب فکری و فقهی شیعه را از نظر تاریخی کنیم، میبینیم که نظریهای ولایت فقیه سابقه طولانی دارد. برخلاف بعضیها که میگویند ولایت فقیه حرف جدیدی است، اصلا حرف جدیدی نیست. یعنی شما در آثار شیخ مفید که در حقیقت سرچشمه بسیاری از نظریات کلامی و فقهی شیعه است، و لقب «المعلم» حقیقتاً برازنده ایشان است، بحث ولایتفقیه را میبینید. در میان قدما تا متأخرین بحث ولایتفقیه جزو مسلمات فقه شیعه است و کسی در آن تردیدی ندارد. حتی کسانی که به منکران ولایتفقیه معروف شدهاند، ملاحظه فرمایید، میبینید که چنین انکاری واقعیت ندارد. مثلاً نظرات مرحوم آیتالله بروجردی درباره ولایتفقیه را ببینید، تفاوتی در اصل با بحثهای فقهی حضرت امام ندارد. خلاصه اینکه ولایت فقیه جزو مسلمات، بلکه ضروریات فقه شیعه است.
اجازه بدهید بحتی که در نوع خود جالب است، از مرحوم شیخ مفید پایه بحث ما باشد. یکی از بحثهای مهم در فقه بحث «دار» است که ابعاد مختلف سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و عبادی دارد. «دار» را معمولاً به سرزمین و کشور ترجمه و تفسیر میکنند، با قدری تسامح میتوان با معنای امروزی «نظام و جامعه» مساوی دانست. مرحوم شیخ مفید از سه نوع «دار» سخن میگویند: «دار الاسلام» در جایی که شریعت اسلامی به امامت غیر امامت آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم اجرا میشود، «دار الایمان» جایی که شریعت اسلامی با اعتقاد به امامت آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم اجرا میشود و «دار الکفر» جایی که شریعت اسلامی در آن اجرا نمیشود و غلبه با کفر است. بعد توضیح میدهد که ممکن است جایی «دار الاسلام» باشد، اما «دار الایمان» نباشد، و حتی جایی «دار الاسلام» باشد و «دار الکفر» باشد. اما اگر جای «دار الایمان» بود، یقیناً «دار الاسلام» است و جمع «دار الایمان» با «دار الکفر» ممکن نیست. به تعبیر منطقیون رابطه «دار الایمان» و «دار الکفر» رابطه تضاد است. اما رابطه «دار الایمان» و «دار الاسلام» عموم و خصوص مطلق که هر «دار الایمانی» «دار الاسلام» هم هست، اما هر «دار الاسلامی» لزوماً «دار الایمان» نیست و رابطه «دار الاسلام» و «دار الکفر» هم عموم و خصوص من وجه است که یک جاهایی همپوشانی دارند. یعنی اگر سرزمینی و کشوری مثل ایران زمان پهلوی، به ظاهر کشور و سرزمینی اسلامی باشد، چون در آن شریعت اسلامی جاری نبود، بلکه قوانین غیردینی بر آن حاکم بود، آن همان «دار الاسلامی» است که حقیقتش «دار الکفر» است، زیرا در اینجا کفر غلبه داشت.
شیخ مفید در کنار این بیان، کلام دیگری دارند که اولاً رهبران اسلامی از جانب خداوند انتخاب میشوند. ثانیاً این انتخاب یا بیواسطه است که ائمه اطهار از آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم هستند که در حقیقت حکام و امراء مردم هستند، یا با واسطه است که در زمان غیبت امام معصوم علیه السلام، فقهاء هستند که از جانب ائمه اطهار علیهم السلام منصوب شدهاند.
عرض کردم که شیخ مفید به نوعی رأس فقه شیعه است و تحلیل ایشان در آینده حیات فقهی مهم است. به این دلیل است که مرحوم صاحب جواهر تأیید دارند که ولایت فقیه از مسلمات فقه، بلکه از ضروریات فقه شیعه است و فقهای بزرگوار امامیه به عمومیت آن اذعان دارند. خب در طول تاریخ اندیشه شیعه، تردیدی در بحث ولایت فقیه نیست. اما سؤال اینجاست که امام چه کردند؟ و تفاوت حضرت امام با فقهای گذشته چه بوده است؟ به نظر بنده در دو امر بوده است. اول اینکه حضرت امام مسأله ولایت فقیه را تبدیل به یک مکتب فکری کردند و فلسفه سیاسی اسلام در عصر غیبت را بر حول آن سامان دادند و نظریهای بدیع ایجاد کردند و آن اینکه بر مبنای اصل ولایت فقیه، بحث ایجاد نظام اسلامی را هم مطرح کردند. نظامسازی قدم رو به جلوی حضرت امام در فقه شیعه است. تا پیش از حضرت امام، بحث ولایت فقیه مطرح بوده است، اما اینکه بر مبنای آن نظام اسلامی تشکیل شود و حکومت در محور فقیه عادل که مجری شریعت و احکام اسلامی است، تشکیل شود، مطرح نبوده است. این نظامسازی ملزوماتی هم دارد. اول اینکه باید پیش از تشکیل نظام؛ قیام کرد و حکومتهای طاغوت را برانداخت
با همان اصطلاح شیخ مفید عرض کنم، حکومتهای طاغوتی حتی اگر ظاهری دینی داشته باشند، چون کفر بر آنها غلبه دارند، خارج از دایره اسلام ناب هستند و لذا لازم است که سرنگون شوند و این جز با انقلاب و قیام علیه آنها امکان ندارد. لازمه دوم نظامسازی در اندیشه حضرت امام آن است که نظام اسلامی حول محور ولایت تشکیل میشود تا جامعه اسلامی ـ یعنی «دار الایمان» ـ ایجاد شود و مردم را به مقام قرب الهی برساند. به اصطلاح مقدمه نظامسازی و ایجاد نظام اسلامی قیام لله است و ماموریت و نتیجه آن تقرب الی الله که این فرایند در درون جامعه اسلامی که همان «دار الایمان» است، انجام میشود. این هنر و تفاوت اول حضرت امام بود. هنر دوم ایشان آن بود که نگفتند: ما نظریه را دادیم و بروید، پیادهاش کنید و آن را در لایه صرفاً ذهن و در بحثهای علمی محض قرار ندادند، بلکه تلاش کردند که آن را تحقق بخشند و خودشان قیام لله را شروع کردند که همان انقلاب اسلامی ایران است و نظام اسلامی در محور نظریه ولایت فقیه را هم تأسیس کردند که نظام جمهوری اسلامی است و تلاش کردند که مأموریت این نظام هم تحقق یابد که ما در این مرحله هستیم.
*یعنی فقهای پیشین معتقد به ولایت فقیه بودند، اما بر مبانی آن تلاشی برای تشکیل حکومت نداشتند؟
- بله و نه! اولاً رسیدن به این مرحله تدریجی است. فقهای ما زمینه این امر را هم نداشتند. شیعه در دورههای طولانی در اقلیت محض بوده و اصلاً طرح حکومت وجهی نداشته است. اما باید گفت که این ذهنیت هم در میان فقهای ما چنانچه در حضرت امام بوده وجود نداشته است.
*یعنی چون معتقد به وکالت یا نظارت فقیه بودند، دچار این وفقه فکری بودند؟
- به هیچوجه. بحث وکالت یا نظارت فقیه از بحثهایی است که پس از پیروزی انقلاب اسلامی و به نوعی در برابر حرکت حضرت امام ایجاد شده است. فقیهی چون شیخ مفید که میفرمایند: تدبیر امور مسلمین اصالتاً به دست سلطان اسلام است ـ همان سلطانی که عرض شد که بالاصاله امام معصوم و بالتبع در زمان غیبت فقهای شیعه هستند ـ و فقیهای اگر توانست که احکام اسلام را پیاده کند، این کار را انجام دهد و اگر نتوانست، حدود الهی را درباره فرزندان و غلامان خود اجرا کند، به شرط اینکه بیمی از حکومت جور نداشته باشد، این سخن اصلاً با نظارت یا وکالت نمیسازد.
یا اینکه مرحوم کاشف الغطاء در زمان فتحعلی شاه ـ در جنگ ایران و روس ـ میفرمایند: من به شاه اجازه میدهم از مزارع مردم رد شود، و مخارج جنگ را به مقدار لازم از اموال مردم تهیه کند، که حکم ولایتی هستند، اینها با نظارت و وکالت سازگار نیستند. بلکه فقه شیعه تا به نظریه نظامسازی برسد، سیر تاریخیای را طی کرده است، و این بحث تکامل پیدا کرده تا اوج آن را در حضرت امام میبینیم که ولایت فقیه مبنای ایجاد نظام اسلامی میشود و مکتب خاص حضرت امام را شکل میدهد.
یک مسأله دیگر هم که در اینجا مهم است، اینکه که در تفکر اسلامی و در حکمت نبوی ـ به تعبیر حضرت امام بر مبانی اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله و سلم ـ اگر حکومت مبتنی بر ولایت الله نباشد، حکومت مشروعی نیست، یا به تعبیر دیگر برعکس عرض کنم، در نظر اسلام، هیچ کسی بر دیگری حق حکومت ندارد، مگر خدا یا کسی که خدا منصوب کرده است که اصطلاحاً از آن به جریان ولایت در جامعه تعبیر میکنیم.
* منظور از جریان ولایت؛ ولایت امامان معصوم نیست؟
ـ جریان ولایت در جامعه، به این معنی است که تنها کسی در جامعه حق اعمال ولایت و حکومت دارد که مِن قِبَلِ الله ـ از جانب خدا ـ منصوب شده است. اما چه کسانی از جانب خدا منصوب شدهاند؟ پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و ائمه اطهار علیهم السلام. در این زمینه آیات فراوان است: «وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا» [حشر: 7] یا «إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاهَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاهَ وَ هُمْ راکِعُون» [مائده: 55] که در ادامه میفرماید: «وَ مَنْ یَتَوَلَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُون» [مائده: 56] حزب الله کسانی هستند که در مسیر ولایت الهی قرار دارند. یا میفرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ» [نساء: 59]، این بخش اول جریان ولایت در جامعه که جامعه را به «دار الایمان» تبدیل میکند. اما این جریان در زمان غیبت هم ادامه دارد که بحث ولایت فقیه تعبیر دیگری از جریان ولایت در جامعه در زمان غیبت است.
اختلاف اصلی شیعه با اهل سنت هم در همین نکته است که بحث ولایت و امامت برای شیعه بحثی کلامی و اصلی است که جز اصول دین است، اما در نظر اهل سنت بحثی فرعی و در فروع دین و در فقه جای دارد. بحث ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام که در روز غدیر نصب شد، بحث کلامی است و میدانیم که در آن روز مقام ولایت کبرای حضرت نصب نشد، زیرا این ولایت نه قابل نصب است و نه قابل دفع و عزل. آنچه نصب میشود، ولایت به معنای زمامداری جامعه اسلامی است که همان هم در سقیفه غصب شد. وگرنه ائمه ما در کنج زندان هم دارای مقام ولایت کبری بودند ـ همان ولایتی که شمهای از آن را در زیارت جامعه میخوانیم ـ
بنابراین بحث ولایت بحث کلامی و جزو اساسیترین اصول دین است. و در میان شیعه کسی درباره آن شکی ندارد که اسلام بدون ولایت ناقص است و با نصب امیرالمؤمنین علیه السلام در روز غدیر است که اسلام کامل میشود و نعمت تمام میگردد و خداوند از اینکه اسلام دین ما مسلمانها باشد، خشنود میشود.
اما پرسشی که حضرت امام در ضمن بحثهای خودشان در نجف پیرامون ولایت فقیه مطرح کردند، این است که وضع در زمان غیبت چگونه است؟ در زمان غیبت چه باید کرد؟ آیا امکان دارد که در زمان غیبت اسلام اجرا نشود؟ آیا این به معنای ناقص بودن اسلام نیست؟ یقیناً اسلام کامل است و اسلام هم با ولایت و اطاعت از مقام ولی الله کامل است. این ربطی به زمان غیبت و غیر غیبت هم ندارد.
یک وقت میگویید که ما استطاعت و توان اجرای احکام اسلام را نداریم، زیرا طاغوت غلبه دارد و اجازه نمیدهد. چگونه در بحث روزه و حج استطاعت شرط است، در بحث حکومت هم همین است. ما استطاعت پیاده کردن احکام اسلام را نداریم پس سکوت میکنیم. اما اگر استطاعت آن ایجاد شد، ولو به قیام لله و انقلاب علیه طاغوت چه؟ در این صورت اگر قیام به تشکیل حکومت اسلامی و نظامسازی بر مبنای ولایت فقیه نکنیم، گناهکار هستیم و در نزد خداوند باید پاسخگو باشیم و البته پاسخی هم نداریم. این جریان ولایت الهی در جامعه است که یکی از مبانی مکتب فکری حضرت امام قدس الله نفسه الزکیه است. پس توجه داشته باشید، حضرت امام رحمه الله سؤالی را مطرح کردند و بر مبانی آن نظریهای ارائه دادند که در زمان خودش بسیار انقلابی و مهم بود، اگرچه الان برای من و شما بدیهی و روشن است اما در آن زمان اصلاً روشن نبود و به اصطلاح نظری بود.
* برخی جریانهای درون شیعه ـ به ویژه در دوران ما ـ قائلند که حکومت در زمان غیبت، شدنی نیست و باید بحث آن تا زمان خود حضرت صاحب(عج) مسکوت بماند. این تفکر مقابل مکتب فکری حضرت امام است. پاسخ آنها را چه میدهید؟
ـ این جریان مقابل فقه شیعه هستند، به تعبیر «صاحب جواهر» کسی که منکر ولایت فقیه شود، رایحه و بویی از فقه به مشامش نخورده است. بلکه عرض میکنم که از مکتب تشیع اطلاع ندارد. گذشته از این مگر نه اینکه برای اینکه اسلام کامل باشد ـ که اسلام کامل است ـ حتماً باید جریان ولایت در بطن جامعه تداوم داشته باشد و صرفاً امری تزئینی برای ایام وفیات و ولادتها نباشد. این تفکر ـ اگر بشود نامش را تفکر گذاشت ـ تداوم جریان ولایت نیست! تعبیری که حضرت امام دارند که ولایت فقیه استمرار حرکت انبیاء است دقیقاً همین را بیان میکند که انبیاء عظام حرکتی را در طول تاریخ شروع کردهاند که باید تا زمانی که بشر بر روی زمین است، استمرار داشته باشد و حرکت انبیاء تداوم داشته باشد و نمیشود در زمانی آن را تعطیل کرد. آیا اگر ما بخش عمده اسلام را که تنها با تشکیل نظام اسلامی تحقق میآید، مسکوت بگذاریم، حرکت انبیاء استمرار مییاید؟ این پرسشی است که باید به آن پاسخ دهند. ولایت فقیه و نظام مبتنی بر جریان ولایت الهی همان استمرار بخشیدن به حرکت انبیاء علیهم السلام است.
اما استمرار حرکت انبیاء در جامعه یعنی چه؟ به تعبیری که خود حضرت امام (ره) دارند، قیام لله است: «قُلْ إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَهٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنی وَ فُرادی» [سباء: 46]، قیام لله در بعد اجتماعی و سیاسی همان است که اسمش را انقلاب اسلامی میگذاریم، حضرت امام (ره) میفرموند: «نهضت اسلامی». باید به پا خواست تا در برابر جریان طاغوت در جامعه بشری که استمرار حرکت شیطان در تاریخ بشر و جریان باطل است، حرکت انبیاء احیاء گردد. و این استمرار حکم الهی و حکومت الهی و ولایت الهی در جامعه است که تضمینکننده بقای حرکت انبیاء است و همان ولایتی است که توسط امام صادق علیه السلام نصب شده و از جانب امام زمان (عج) توشیح شده است. هر جریانی بجز این جریان؛ ولایت طاغوت است و تنها ولایت از طریقی که گفته شد که به ولایت فقیه رسید، جریان ولایت الهی در جامعه است. حال که چنین است، باید بر مبنای آن نظامی متناسب با مقتضیات زمان و مکان ایجاد شود تا حرکت ولایت را در درون جامعه تداوم بخشد و استمرار دهد.
*بنابراین نظام در تفکر حضرت امام اصالت دارد؟
ـ اول ببینیم که منظور از اصالت چیست؟ اگر منظور این است که آیا این نظام هدف است، یا مقدمهای است برای هدفی است؟ عرض میکنم که نظام اصالت ندارد. حضرت امام (ره) تعبیرهایی دارند از آنها برداشت میشود که نظام اصالت دارد، مثل اینکه حفظ نظام از واجبات شرعی و عقلی و اهم واجبات شرعی و عقلی است و واجبتر از همه امور است و برای حفظ آن از هیچ کوششی نباید مضایقه کرد و امثال این تعبیرات.
این عبارات نشان میدهد که نظام اصالت دارد. اما وقتی خوب بیانات حضرت امام بررسی میشود، میبینیم که به تعبیر فلاسفه، نظام غایت و هدف نیست، بلکه حفظ آن هدف در حرکت است، برای اینکه ما بتوانیم به هدف اصلی خود یعنی بسط جریان ولایت در بطن و درون جامعه تحقق ببخشیم، ناچار هستیم که نظامی بر مبنای ولایت داشته باشیم. بنابراین حفظ نظام از باب مقدمه واجب، واجب است. هدف چیست؟ آن چیزی است که حضرت امام(ره) نام آن را معرفت الله میگذارند، هدف رسیدن به خداست. برخلاف نظامهای غیردینی که هدف در بهترین حالت تأمین رفاه مادی است، یعنی در اهداف دنیویی خلاصه میشود، در نظام اسلامی هدف امری بالاتر و والاتر است که در پرتو آن اهداف دنیویی هم تأمین میشود. مأموریت نظام اسلامی ایجاد جامعهای اسلامی است که در آن جریان ولایت تحقق یافته است، جامعهای که قیام لله دارد و همه هدفش جلب رضایت خداست. در این جامعه؛ تأمین دنیای مردم و رفاه و عدالت و پیشرفت هدف است، اما هدف میانه؛ هدف در مسیر حرکت. اما هدف نهایی رسیدن به قرب الهی است. باز به تعبیر حضرت امام (ره) اسلام آمده است مادیات انسان را تحت رهبری معنویت بالا ببرد. این جامعه اسلامی است که هم مادیت و هم معنویت را تأمین میکند و نظام اسلامی مقدمه رسیدن به چنین جامعهای است. به این تعبیر نظام اسلامی اصالت ندارد، بلکه مقدمه واجب برای حصول واقع عینی است.
این شاکله نظریه حضرت امام است که مکتبی جامع را بر مبنای اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله و سلم در اختیار بشر قرار میدهد که بشر را مِنَ المَهدِ اِلَی اللَّحد اداره میکند. روش این اداره در فقه است. فقه است که از گهواره تا گور انسان را تأمین کرده است. به این دلیل است که در تفکر و مکتب حضرت امام فقه تئوری حکومت اسلامی، تئوری ایجاد حکومت اسلامی و اجرای حکومت اسلامی. این مبنای مکتب حضرت امام است.
* مبانی نظریه حضرت امام در باب ولایت فقیه نظامسازی شد؟
ـ بله! حضرت امام در نامهای که به منشور روحانیت معروف شد، فرمودند: «حکومت در نظر مجتهد واقعى فلسفه عملى تمامى فقه در تمامى زوایاى زندگى بشریت است، حکومت نشاندهنده جنبه عملى فقه در برخورد با تمامى معضلات اجتماعى و سیاسى و نظامى و فرهنگى است، فقه، تئورى واقعى و کامل اداره انسان «از گهواره تا گور است.» یعنی فقه تنها جنبه فردی انسان را تأمین نمیکند، بلکه بالاتر انسان را در همه زوایای زندگیش ـ از گهواره تا گور ـ اداره میکند، به شرط اینکه حکومت در فقه دیده شود، زیرا حکومت فلسفه عملی و جنبه عملی فقه بلکه تمام فقه است. این نکته را هم تذکر دهم که حضرت امام در مقام تئوریسین وارد نشدهاند، بلکه ایشان حکیم مؤسس هستند. بنابراین اصول را تبیین کردهاند و فروع بحث را بر عهده ما قرار دادهاند. امام دامن دامن به ما مطلب میدهند، اما نه اینکه مطالب را در قالب تئوری دستهبندی کرده باشند و هر مطلبی را تعریف فرموده باشند و کارهایی مثل این که در آثار علمی میبینیم. بلکه امام خطوط کلی را ترسیم فرمودند و در طول حیات پربرکت خودشان که به عنوان رهبر نظام و جامعه اسلامی به جامعه و بشریت نورانیت میدادند، اصول را تبین میفرمودند و شاکله اصلی را بیان فرموند و نوبت ماست که به شرح و تفسیر وبسط این اصول همت گماریم.
بنابراین امام مکتبی را تأسیس کردند که اگر چه در اندیشه ناب اسلامی و فقه شیعه سابقه طولانی دارد، اما در نوع خود بینظیر و جدید است که البته دلیل آن هم پویایی اندیشه و فقه شیعه است که حکیمی چون امام را به آن میرساند. این نکته را هم تذکر دهم که حضرت امام در ساخت مکتب خودشان به هیچوجه از هیچ نظریه غربی وام نگرفتند، چه غرب باستان یعنی فلاسفه و اندیشمندان یونان باستان و نه دانشمندان دوران مدرن. بلکه کل مکتب ایشان در حاق اسلام ریشه دارد، حضرت امام که حکیمی صاحبنظر، عارفی بینظیر، فقیهی صاحب مکتب هستند، که در این امور تردیدی نیست، برای فهم اسلام و از حاق اسلام بدون اینکه نیازی به مکاتب و نظریات غیر اسلام داشته باشند، فهمی کارساز از اسلام ارائه داند که آن مکتب ولایت فقیه یا آنگونه که عرض کردم جریان ولایت در عصر غیبت در جامعه و نظامسازی بر مبانی ولایت الهی و ولایت فقیه در عصر جاهلیت مدرن بود، عصری که بشریت را به فساد و تباهی و بیداد میخواند، ندای الهی «قولوا لا اله الا الله تفلحوا» طنین انداخت، و جانهای تشنه را سیراب کرد و این طنین در پرتو مکتب و نظریهای کاملاً برآمده از اسلام ناب و خالص و بدون هیچ شائبهای از وامگیری از مکاتب بشری بر بشریت عرضه شد.
* یعنی قبل از امام(ره) نظامسازی اصلا وجود نداشت؟
ـ خیر! مرحوم حاج ملا احمد نراقی نخستین کسی است که مباحث ولایت فقیه را گردآوری کرد و منسجم نمود و از این جهت ایشان مبتکر است، اما ایشان هم به نظامسازی نرسید. بعد از ایشان صاحب جواهر و مرحوم شیخ انصاری هم بحث را جلوتر بردند، اما تا زمان حضرت امام سخنی از مکتب ولایت فقیه نبود، که فلسفه عملی فقه باشد. اما حضرت امام مکتبی جامعی را بنا گذاشتند که هم بحثهای معرفتشناسانهاش روشن است و هم جهانبینیاش. یعنی هم مبانی معرفتی و کلامی آن روشن است و هم جایگاه آن در فقه روشن است. امام دقیقاً میدانستند که دارند چکار میکنند، یعنی همه جوانب این مکتب برای ایشان روشن بود. اگر سیره عملی ایشان را تعقیب کنیم، به این حقیقت پی میبریم که امام همواره بر مبنای همین مکتب فکری خودشان حرکت کردند و جلو رفتند و انقلاب اسلامی را رهبری کردند و نظام جمهوری اسلامی را تأسیس کردند و جامعه را اداره فرمودند و با دشمنان آن مقابله کردند.
* امام این مکتب را به صورت تدریجی مطرح کردند یا در کتاب یا سخنرانی تبیین فرمودند؟
ـ خیر تدریجی است. اصولاً مکتبسازی امری تدریجی است. یعنی از ابتدا این اندیشه در نگاه حضرت امام وجود داشت. کتاب «کشف الاسرار» حضرت امام را که مربوط به دوران جوانی ایشان است، ملاحظه کنید، خطوط کلی مکتب امام را ملاحظه میفرمایید. پیش از سال 42 و در زمان زعامت مرحوم آیتالله بروجردی که امام در قم به عنوان یکی از مجتهدان و مدرسان عالی فقه شناخته شده بودند، باز این تفکر را در ایشان میبینید که تجلی آن در بحثهای مکاسب محرمه ایشان است. امام در «کشف الاسرار» بحث ولایت فقیه را مفصل مطرح کردهاند، مفصلتر از علمای دیگر. اما هنوز بحث نظامسازی را در آن نمیتوانیم بیابیم. پس از اینکه مرحوم آقای بروجردی از دنیا رفتند و شاه تصور کرد که زمینه برای او باز است که اهداف شوم خودش در اسلامزدایی را تحقق بخشد، تنها کسی که خطر را به طور کامل حس کرد، حضرت امام بود، اما با زبان نصیحت. اما وقتی دیدند که فایده ندارند، بحث بیرونکردن شاه را مطرح فرمودند. از اینجاست که بحث نظامسازی بر مبنای ولایت فقیه شکل میگیرد. امام مطالعات تاریخی هم داشتند و به وضع حکومتهای و سلسلههای پادشاهی در ایران آشنا بودند و میدانستند که امکان ندارد که همانند دوران صفویه و قاجاریه عمل کرد و از طریق حکومتهای غیرولایی و طاغوتیِ سلطنتی امکان پیادهکردن اهداف اسلامی نیست و به این منظور نیازمند به نظامی مستقل بر مبانی ولایت فقیه هستیم. بنابراین بحثهای ولایت فقیه ایشان در نجف؛ رنگ و بویی تازه داشت.
یک زمانی تفکر این بود که علما در حکومت دخالت نکنند و خیر و شر حکومت را به سلاطین وا گذارند و خودشان پادشاهان را امر و نهی کنند، این مسأله در دوران صفویه و قاجاریه رواج داشت. اما حضرت امام به این نتیجه رسیدند که باید حکومت در مجرای صحیح آن قرار گیرد و خیر و شرش هم مربوط به خود حاکم اسلامی باز گردد. این یعنی نظام اسلامی. اینکه ما کناری بنشیم و فقط نصحیت کنیم، فایدهای ندارد و اسلام تحقق عینی نمییابد. باید وارد میدان شد و اسلام را در همه زوایای زندگی بشر پیاده کرد. این مکتب حضرت امام است که در کنار اینکه کشور ما را از چنگال نظامی منحرف و وابسته و ضددینی نجات داد و بر ای جوامع و کشورهای اسلامی؛ الگوی بیداری اسلامی شد؛ البته خدمت بزرگی هم به علوم اسلامی یعنی فقه و عرفان و فلسفه و کلام و تفسیر کرد که آنها را از زوایای ذهن و قلب علما بیرون آورد و در درون اجتماع جریان داد و بدینگونه فقه و عرفان و فلسفه و تفسیر را تداوم عینی بخشید و هم راهی نو جلوی پای بشریت به شدت ظلمتزده گذاشت که در حقیقت زمینهسازی ظهور حضرت حجت علیه السلام است که این جنبههای دیگر مکتب حضرت امام است که هم علوم اسلامی را عینیت بخشید و هم بعثت را به قیام امام زمان سلام الله علیه متصل کرد که جای بحثش اینجا نیست و به نظرم همین مقدار بس است.
دیدگاه تان را بنویسید