فرصت تماشای این فیلم را از دست ندهید
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه به نقا از مهر ، «پله آخر» دومین ساخته بلند علی مصفا پس از «سیمای زنی در دوردست» سرانجام از هفته گذشته (23 بهمن ماه) در 9 سینما اکران شد تا مخاطبان فیلم تحسین شده منتقدان در جشنواره سیام فجر را با وقفهای طولانی ببینند.
«پله آخر» یکی از آخرین فیلمهایی بود که سال گذشته در سالنِ سینمای برجِ میلاد روی پرده رفت و به خاطرهای خوش برای تماشاگرانی بدل شد که روزهای متوالی فیلمهایی ضعیف و متوسط دیده بودند و دومین تجربه کارگردانی مصفا از معدود آثاری بود که مایه دلخوشیشان میشد. فیلمی که فیلمنامه حسابشده و دقیقش نشان میداد فیلمنامهنویس و کارگردان صرفاً دغدغه فیلمسازی نداشته و به چیزی بیش از این فکر میکرده؛ ساختنِ فیلمی خوب و دیدنی که چیزی به سینمای ایران اضافه کند.
در سینمایی که بیشتر فیلمها حتی از پس روایتِ داستانی سرراست برنمیآیند، روایت این فیلم، تجربه تازه و کمنظیری است که باید قدر دانست. اینجا زمانِ فیلم شکسته شده و تکههای پراکنده این زمان مکمل یکدیگرند و با کنار هم نشاندن این تکههاست که میشود تا حدی سر از حقیقت درآورد؛ حقیقتی که راویاش مردی مرده است.
به هرحال نمایشِ «پله آخر» با بازی لیلا حاتمی، علیرضا آقاخانی، علی مصفا در جشنواره، یکی از چند اتفاق خوشایند روزهای پایانی سال گذشته بود؛ هرچند داورانِ این دوره، در نهایت کمسلیقگی، تنها سیمرغ بلورینِ بهترین فیلمنامه اقتباسی را به فیلم هدیه کردند. شاید به این دلیل که در عنوانبندی پایانی دیده بودند فیلم با نگاهی به دو داستان «مردگان» جیمز جویس و «مرگ ایوان ایلیچِ» لف تالستوی ساخته شده. همچنین لیلا حاتمی به دلیل بازی در این فیلم موفق به دریافت جایزه گوی بلورین بهترین بازیگر زن از چهل و هفتمین دوره جشنواره فیلم کارلووی واری شد.
تهیهکنندگانی که کنار میکشیدند
هرچند فیلم در جشنواره فجر درخشید و با استقبال زیادی روبرو شد اما این موفقیت برای کارگردان یک شبه به دست نیامده بود. مصفا برای به تصویر کشیدن دغدغه سینماییاش سالها انتظار کشیده بود، او خود درباره دشواریهای شکلگیری این فیلم اینگونه میگوید: «فیلمنامه پلهٔ آخر را هفت سال پیش نوشتم. اما برای ساختنش به هر دری زدم نشد؛ دوستان تهیهکننده هر چند فیلمنامه را دوست داشتند، اما هر کدام به نوبت، بعد از هفت-هشت ماه کنار میکشیدند تا اینکه بالاخره تصمیم گرفتم خودم پولی جور کنم و به معنای واقعی کلمه فیلم را مستقل بسازم. چارهای نداشتم جز اینکه از تمام امکانات استفاده و بلکه سوء استفاده کنم. مجبور شدم نقش اول مرد را خودم بازی کنم و هنوز هم از این بابت دلخورم. اما نقش اول زن از ابتدا برای لیلا حاتمی نوشته شده بود. خلاصه طی ۳۷ جلسه فیلمبرداری کار تمام شد.»
با این همه او از نتیجه کار راضی به نظر می رسد: «وسوسهٔ ساخت این فیلم مثل مرضی به جانم افتاده بود و دستبردار نبود. برای همین نتیجهٔ کار هر چه باشد خوشحالم که بالاخره از درگیری فکریِ ساخت این فیلمنامه خلاص شدم. حالا بعد از هفت سال، بالاخره فکرم آزاد شده و روانم آسوده است. به گمانم فیلم ساختن گرانترین رواندرمانی روزگار ماست.»
مصفا همچنین یادداشت شاعرانهای را نیز در مورد این فیلم منتشر و عنوان کرد در این فیلم سعی کرده با بودجه شخصی فیلمی بسازد که تصمیم بگیرد بالاخره او کارگردان خوبی است یا خیر؟
او در این یادداشت اشاره میکند که «پله آخر» در واقع حکم آخرین پله زندگی کارگردانیاش است و همان طور که در فیلم اشاره میشود؛ پلهای بلندتر است نسبت به پلههای قبلی. پلهای که در راه رسیدن و بازگشت به محبوب او یعنی سینما، حتی میتواند باعث مرگ یا حتی دلیل مرگ حرفهای او در مقام کارگردان شود محبوبی که بعد از مرگ شیفته خود همان طور که در سکانس ابتدایی و پایانی فیلم میبینیم حتی صورت عاشق خود را به یاد نمیآورد و به نحوی او را فراموش میکند که انگار از ابتدا نبوده است.
او اما تصور نمیکرد اتمام این پروژه مستقل، سرآغاز مشکلات و حواشی بیشماری برایش باشد، زمان اکران فیلم آنقدر به تعویق افتاد تا صدای کارگردان آن نیز دربیاید. اینگونه بود که علی مصفا و لیلا حاتمی در یادداشتی از نحوه اکران فیلمشان به شدت انتقاد کردند: «پله آخر فیلمی است به معنای واقعی مستقل که در وانفسای تولید فیلم با وجود همه مشکلات و بیپناهیها بدون حاشیه و مظلومنماییهای مرسوم برای اکران آماده شدهاست. ریشههای اختلافات موجود را نمیدانیم، فقط این را میدانیم که حق همه فیلمهای ایرانی است که از امکانی یکسان برای اکران در تمام سینماهای کشور برخوردار باشند. نمیدانیم به کدام یک از طرفین دعوا باید اعتراض کرد و میدانیم که صدایمان به جایی نمیرسد. این بیشک تاوان و تنبیهی است برای مستقل بودن فیلمی که قربانی زورآزمایی دوستان سابق شده است.»
با این همه دومین ساخته مصفا اثری مستقل، خاص و متفاوت است که نمونههای موفق و محبوب سینمای روشنفکرانه اروپا را به یاد میآورد فیلمی که شبیه آن را در سینمای ایران کمتر دیدهایم، فیلمی جذاب، دلنشین و لذت بخش که حیف است دیده نشود و قدر نبیند.
رقابت با عاشق ناکام و خفته در گورستان!
داستان از مرگ مهندس (علی مصفا) آغاز میشود در حالی که خود او راوی ماجراست. مهندس و لیلی (لیلا حاتمی) زوجی هستند بدون فرزند؛ یکیشان معمار است و دیگری هنرپیشه. مهندس در راهپله خانهای که خود او طراحی و ساخته است ناگهان میافتد و میمیرد. دوست خانوادگی آنها که پزشک است بر جنازه مصفا حاضر میشود و جواز دفن او را صادر میکند اما معلوم نیست که چرا وقتی لیلی نگاهش با نگاه امین (دکتر) گره میخورد ناگهان خندهاش میگیرد؛ خندهای که مانند نشانهای با لیلی همراه میشود تا هر از گاهی در بخشی از فیلمنامه، ذهن مخاطب را مشغول به خود کند. این نقطه آغاز نامتعارف فیلمی است که ما را با پرسه زنی های ذهن پریشان و اندوهگین مردی همراه میکند که میخواهد برای رقابت با عاشق ناکام و خفته در گورستانی متروک که هنوز در خاطره زنش زنده است، بمیرد تا با محو شدن از زندگی لیلی یاد خود را در ذهن زن محبوبش زنده نگه دارد. انگار تنها انتقامی که می تواند از خاطره عاشقانه لیلی بگیرد، این است که خودش را از میان بردارد و حذف کند. فیلم به روش فلشبک به گذشته بازمیگردد اما به آن هم وفادار نبوده و هر از چندی حرکت سیال خود را در بستر زمان پی میگیرد تا پرده از رازی بردارد که همان رابطه عاشقانه دکتر امین با لیلی است.
روایت غیر خطی، مهمترین ویژگی این اثر سینمایی است. کارگردان عناصر زمان و مکان را در هم میشکند تا از لابلای این عدم توازن پیامش را انتقال دهد. ساختار غیرخطی و روایت یک فیلم در فیلم سبب شده است که مخاطب در مواجهه با فیلم، در برزخی قرار بگیرد که همیشه در ورطه جدا کردن حادثهها، کنشها، شخصیتها و موقعیت های دنیای مخلوق فیلم باشد که کدام را باید واقعی و کدام را باید ناواقعی انگاشت و اتفاقا همین ویژگی سبب شده است که مخاطب همیشه درگیر حل پازل داستانی فیلم باشد.
همچنین ترکیب مصفا و حاتمی در قالب یک زوج با انتخاب نامهای لیلی و خسرو این حس را القا میکند که روایت مدرن و معاصری از افسانههای عاشقانه قدیمی از گذشتههای دور میبینیم که سرگذشت دلباختهای را برایمان تعریف می کند که دوست داشت در ذهن زن محبوبش ابدی شود.
نسلی متأثر از داریوش مهرجویی
بسیاری اما با تماشای این اثر آن را برگرفته از آثار گذشته داریوش مهرجویی دانستند و «پله آخر» را با «لیلا» مقایسه کردند. مصفا خود نیز در صحبتهایی بر این ادعا مهر تایید زد و گفت: «همه فیلمسازان نسل من و حتی نسل قبل از من، متاثر از داریوش مهرجویی هستند و در مورد من که بین هم دورهایهای خودم بیشترین سابقه همکاری با ایشان را دارم و اصلاً انگیزه ساختن فیلم را اول بار با شناختن ایشان و فیلم هایشان پیدا کرده ام چنین تاثیری عجیب نیست. اصولا آنچه در کار سینمایی یاد گرفتهام، برگرفته از پشت صحنه فیلمهای مهرجویی بوده است. شباهت فضاهای مهمانی بە فیلم لیلا هم از همان شباهت هاست که بە استقبالش رفته ام.»
بدون تردید نوع روایت و ساختار غیرخطی «پله آخر» همگی حکایت از فیلمی دارد که بیش از آنکه جنبه تجاری داشته باشد دربرگیرنده دغدغه های کارگردانی است که می خواهد نگاهی مستقل و متفاوت به مدیوم سینما داشته باشد. کارگردانی که حتی با سرمایه شخصی اش نیز هراسی از ریسک کردن ندارد؛ آن هم در وضعیت نابسامان سینمای ایران. مصفا در این خصوص می گوید: «من از اول فیلمسازی را با خطر کردن شروع کردم. فیلمِ اولم، «سیمای زنی در دوردست»، از این نظر، خطرش بیشتر بود؛ چون آنجا به یک جنبههایی اصلاً توجه نمیکردم. درواقع دلم نمیخواست که توجه کنم، اما اینجا، در فیلم دوم، خیلی کوتاه آمدهام. شاید اگر از اول اینطوری شروع نمیکردم، این فیلم را هم نمیساختم و این خطر را نمیکردم. اما الان دیگر آب از سرم گذشته. به هرحال آدم باید انگیزه داشته باشد برای فیلم سازی و خب، شکلهای دیگر فیلمسازی چندان ترغیبم نمیکند.»
با این وجود به نظر میرسد این کارگردان و بازیگر سینمای ایران غیرقابل پیشبینی هم باشد: «برای کار بعدی هیچ منعی در ذهنم نیست اصلا شاید بروم سراغ کاری که تجاری باشد و پُرفروش بودن را هم اصلاً بد نمیدانم.»
به نظر میرسد که اکنون علی مصفا با ساخت «سیمای زنی در دوردست» و «پله آخر» جایگاهش را به عنوان یک فیلمساز مستقل در سینمای ایران تثبیت کرده، هرچند او خود نظر دیگری دارد و گویا صحبت از جایگاهش او را به خنده میاندازد: «راستش فکر نمیکنم در سینمای ایران جایگاهی داشته باشم که بخواهم به فکرش باشم. قبول کنید امروز اینقدر مصائب و مشکلات برای فکر کردن هست که فکر کردن به جایگاه چون من در سینمای ایران آدم را مثل لیلی پله آخر به خنده میاندازد.»
دیدگاه تان را بنویسید