دروغگویى و درمان آن
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه به نقل از شفقنا، حسین کریمیان در شماره ی 24 ماهنامه ی مکتب اسلام نوشت: این سرگردانى نیز باعث فشار روانى و اختلال در بهداشت روانى افراد مىگردد. و آثار و پیامدهاى زیانبارى را در پى مىآورد. آیات قرآن و روایات به شدت از دروغ نهى کرده و آن را گناهى بزرگ دانستهاند و در قرآن کریم آمده است که «انّما یفتَرى الکذِبَ الذین لایؤمنون بایتاللَّه و اولئکَ هم الکاذبون؛ تنها کسانى به مردان حق دروغ مىبندند که به آیات الهى ایمان ندارند و دروغگویان واقعى آنها هستند»(1) این آیه از آیات تکاندهندهاى است که در زمینه زشتى دروغ سخن مىگوید و دروغگویان را در سر حد کافران و منکران آیات الهى قرار مىدهد. گرچه مورد آیه افتراء به خداوند و پیامبر اسلام(ص) است ولى به هر حال در این آیه بر زشتى دروغ تأکید شده است در قرآن مجید و منابع روایى به گونههاى دیگر دروغ نیز و ضرورت مبارزه با آن اشاره شده است که در اینجا دو نمونه از آن را به طور خلاصه بیان مىکنیم:
1- دروغ سرچشمه همه گناهان
دروغ سرچشمه همه گناهان است. در روایات اسلامى، دروغ، کلید گناهان معرفى شده است، امام باقر(ع) فرمودند: «اِنّ الله عزوجل جعل للشّر اَقْفالاً و جَعَل مفاتیحَ تِلْکَ اَلْاَقفال الشراب و الکذبُ شرٌّ مِنَ الشراب؛(2) خداوند براى شرّ و بدى قفلهایى قرار داده و کلید آن قفلها شراب است و دروغ از شراب هم بدتر است.»
2- نابودکننده اعتماد و اطمینان
دروغ نابودکننده سرمایه «اعتماد و اطمینان» است. مىدانیم مهمترین سرمایه یک جامعه اعتماد متقابل و اطمینان عمومى است و مهمترین چیزى که این سرمایه را به نابودى مىکشاند، دروغگویى است.(3) از این رو در احادیث پیشوایان اسلام، از دوستى با چند طایفه از جمله دروغگویان نهى شده است زیر آنها قابل اطمینان نیستند. امام صادق(ع) از پدرش امام باقر(ع) و او از پدرش امام سجاد(ع) نقل کرده است که حضرت على(ع) فرمود: «ایاک و مصاحبة الکذّاب فانه بمنزلة السراب یقرب لک البعید و یبعد لک القریب؛ از دوستى با دروغگو بپرهیز که او همچون سراب است، دور را در نظر تو نزدیک و نزدیک را دور مىسازد.»(4)
دروغگویى اکتسابى نیست
هیچ انسانى فطرتاً دروغگو نیست، بلکه افراد، دروغگویى را از محیط خود، یعنى خانواده، مدرسه و به طور کلى اجتماعى که در آن زندگى مىکنند، فرا مىگیرند، به نظر مىرسد کودکان ابتدا این عمل را از والدین و اطرافیان خود که با آنها زندگى مىکنند و سپس از دوستان و دیگر افراد اجتماع که با آنها برخورد دارند، مىآموزند و به تدریج به دروغگویى عادت مىکنند.
زمان شروع دروغگویى
یافتههاى روانشناسان براین نکته تأکید دارد که گفتههاى کودکان زیر 5 یا 6 سال بیشتر جنبه خیالبافى دارد، زیرا کودکان در این سن، بیشتر در دنیاى تصور و خیال زندگى مىکنند و بدینسان اندیشهها، رؤیاها و افکار خود را شکل مىدهند، حتى اشیاى بىجان را جاندار مىپندارند. به عقیده بسیارى از روانشناسان اساساً صفت زشت دروغگویى در کودکان از 5 یا 6 سالگى به بعد شروع مىشود، زیرا آنها در این سنین از نظر رشد ذهنى به مرحلهاى رسیدهاند که به تدریج مىتوانند تا حدودى خوب و بد را بفهمند و سخن راست را از دروغ تشخیص دهند و از این مرحله سنى، است که دروغگویى در بعضى از کودکان به تدریج شکل مىگیرد، و اگر با تربیت صحیح والدین و اقدامات مناسب مربیان و آموزگاران درمان نشود و یا جلو رشد آن گرفته نشود به سرعت رشد مىکند و گاهى آن قدر تشدید مىشود که به صورت مرض درآمده و بعدها جزئى از شخصیت وى در بزرگسالى محسوب مىشود.
پیامدهاى دروغگویى
دروغگویى مانند سایر بیمارىهاى روانى و عاطفى ابتدا از یک مسئله ساده و کوچک آغاز مىشود و چنانچه به موقع درمان نشود، به یک مشکل جدى و بزرگى تبدیل مىشود که مشکلات بسیارى را براى فرد و دیگران فراهم مىسازد. از نظر روانى، دروغ پیش از آنکه یک صفت اخلاقى باشد یک بیمارى است و دروغگویى در حقیقت برقرار کردن نوعى رابط بیمارگونه با دیگران است، که افزون بر شخص، دیگران را نیز دچار ناراحتى و مشکل مىکند و اگر به موقع جلو آن گرفته نشود و نسبت به درمان آن اقدام نشود چه بسا این بیمارى به دیگران نیز سرایت کند و بسیارى از افراد جامعه را گرفتار کند و ضررها و پیامدهایى ناگوار و زیانبارى را متوجه آنان کند.
اکنون در اینجا به برخى از عوارض و پیامدهاى دروغگویى اشاره مىکنیم:
1- بىاعتبارى دروغگو:
زندگى در اجتماع براساس نوعى اعتماد نسبى دو جانبه استوار است، دروغ به این اعتماد لطمه مىزند و موجب اختلال در روابط بین افراد شده و بدبینى و سؤظن به یکدیگر را گسترش مىدهد. همچنین با فاش شدن دروغ شخص مبتلا، آبروى او مىریزد شخصیت وى بشدت آسیب مىبیند و ارزش و اعتبارش در جامعه به کلى از دست مىرود.
امام صادق(ع) از پیامبر بزرگ عیسى مسیح روایت کرده است که فرمود:
«هرکس زیاد دروغ بگوید، ارزش و اعتبارش برباد مىرود»(5)
2- شخص دروغگو در اثر القائات شیطان و وسوسههاى نفسانى چه بسا خیال کند که دروغگویى وى را کمک مىکند تا از سختىها و مشکلات به آسانى عبور کند و انجام کارها بر وى آسان گردد در حالى که این تصور باطل است و دروغگویى نه تنها کارها را آسان نمىکند بلکه موجب دردسر و زحمت براى خود او و دیگران نیز مىشود. گاهى شخص به دروغ مطلبى مىگوید و بعد براى اثبات آن مجبور مىشود دست به کارى بزند که برایش مشکل باشد و براى رهایى از چاله به چاهى عمیق درافتد.
3- دروغ مانع خودشناسى
افراد دروغگو غالباً خودشان را غیر آنچه هستند، نشان مىدهند. این امر که واقعاً داراى توانایىهایى هستند، بر اثر تکرار دروغگویى برآنان مشتبه مىشود و هنگامى که در عمل آن توانایى را ندارند باعث مشکلات عدیده روانى و جسمى آنان مىگردد و در خودشناسى که بسیارى از معرفتها و شناختهاى دیگر بر آن استوار است راه به جایى نمىبرند و از شناخت خویش عاجز مىمانند.
دلایل دروغگویى
دروغگویى از هر نوع و جنس که باشد موجبات و دلایلى دارد و براى درمان آن لازم است ابتدا علتهاى این عادت ناپسند شناخته شده، سپس با آگاهى و جدیت به درمان آن اقدام شود. برخى از مهمترین عوامل دروغگویى عبارتند از:
1- ترس
ترس از مجازات، خدشهدار شدن آبرو، یا هر چیز دیگر، یکى از مهمترین علل دروغگویى در کودکان و بزرگسالان است در این خصوص روى کودکان 6 تا 14 ساله تحقیقاتى صورت گرفته که نتایج آن در جدول زیر آمده است:(6)
علت درصد
ترس 71 درصد
غرور یا خودخواهى 17 درصد
آزارگرى و شیطنت 10 درصد
دیگرخواهى
(نوعى دوستى) 2 درصد
همان گونه که در این جدول دیده مىشود، ترس، بیشترین عامل دروغگویى در کودکان است. اگر کودک بداند چنانچه به خطاى خود اعتراف کند مورد سرزنش، تحقیر و احیاناً تنبیه قرار خواهد گرفت، به ناچار براى رهایى از تحقیر و سرزنش دیگران و حفظ آبروى خود به دروغ پناه مىبرد. این امر به ویژه در خانوادههایى رایج است که معتقدند تحقیر، تنبیه و رفتارهاى خشونتآمیز تنها راه جلوگیرى از انحراف کودک است، در حالى که این روشها نه تنها مؤثر نیست، بلکه موجب مىشود ترس کودک به تدریج از بین برود و رفتارهاى خلاف خود را با جرئت بیشترى انجام دهد. روانشناسان معتقدند:
دروغ براى کودک یک نوع فرار از حقیقت است. اگر کودک خود را در اجتماع و خانواده، فرد محترمى بداند و آزادى عمل داشته باشد براى چه با دروغ گفتن به خانوادهاش خیانت کند؟ کودک با سختگیرىهاى زیاد، از خانواده فاصله مىگیرد و خود را از آنها جدا مىداند؛ زیرا مىبیند اگر راست بگوید او را تنبیه مىکنند، اگر والدین یا مربیان از خلافهاى جزئى کودکان چشمپوشى کرده و با مهربانى و صمیمیت اشتباهاتشان را به آنها گوشزد کنند، در این صورت کودکان هیچگاه به دروغگویى متوسل نمىشوند.
2- اجبار
اگر با اجبار از کودکى خواسته شود کارى را که مورد علاقهاش نیست انجام دهد، یا آن کار را به طور نامناسب و بىانگیزه انجام مىدهد و یا به دروغ وانمود مىکند که آن را انجام داده است. اگر این فشار و اجبار بیش از حد باشد، کودک در غیاب والدین یا مربیان ممکن است، برخلاف دستور آنها عمل نماید که این امر، زمینهساز دورویى و نفاق است.
باید براى انجام هر کارى که از کودک مىخواهیم، پیش از آنکه به اجبار و تهدید متوسل شویم، رغبت و انگیزهاى در او ایجاد کنیم تا با لذت و احساس رضایت به انجام آن کار بپردازد.
3- الگوى مناسب
اگر در خانواده والدین یا کسانى که با کودک زندگى مىکنند دروغ بگویند، ناخودآگاه و به طور غیرمستقیم زمینه دروغگویى را براى کودک فراهم کردهاند، در واقع اولین درس دروغگویى را کودک از آنها خواهد آموخت؛ زیرا خانواده اولین محیط تربیتى کودک محسوب مىشود و گفتار، رفتار و به طور کلى طرز زندگى والدین در تربیت فرزندان بسیار مؤثر است. فرزندان بدون توجه و اراده، براساس همانندسازى با اطرافیان، آنچه را مىبینند و مىشنوند، فرامىگیرند و تقلید مىکنند.
4- احساس حقارت
افرادى که دائماً مورد تحقیر، سرزنش، بىاعتنایى و تمسخر قرار مىگیرند، از هیچ کوششى براى ابراز شخصیت خود دریغ نمىورزند. آنها تلاش مىکنند تا به هر حال و نحوى که ممکن است، توجه اطرافیان را به خود جلب کنند؛ از این رو به رفتارهاى مختلفى از جمله دروغگویى دست مىزنند؛ زیرا این امر سبب توجه دیگران به آنها خواهد شد. این افراد دچار ضعف شخصیت و احساس حقارت مىشوند. آنها براى رهایى از این احساس و ابراز وجود به مبالغه در مورد خود مىپردازند و اغلب درباره خود، دیگران و حوادث، دروغهاى باور نکردنى مىگویند. همچنین وعدههایى مىدهند که قدرت انجام آن را ندارند. به علاوه بعضى افراد به دلیل داشتن عیوب جسمى، نام نامناسب و وضعیت نامطلوب خانوادگى احساس شرمسارى مىکنند و چون مىترسند مورد تمسخر قرار گیرند به دروغ پناه مىبرند. پیامبر اکرم(ص) مىفرماید:
«لا یَکْذِبُ الْکاذبُ اِلّا مِنْ مَهَانَةِ نَفْسِه؛ دروغگو دروغ نمىگوید مگر به سبب حقارتى که در نفس خود مىبیند.(7)» لذا باید به افراد احترام گذاشت و براى آنها ارزش و شخصیت قائل شد.
5 - نیازهاى ارضا نشده
روانشناسان معتقدند بعضى از دروغها نشاندهنده نیازها و تمایلات ارضا نشده است؛ زیرا بعضى از دروغهایى که ما را متعجب مىکند از تخیلات سرچشمه مىگیرد. به هر میزان نیازهاى ارضا نشده بیشتر باشد، احساس کمبود در کودک قویتر است و براى جبران این احساس، بیشتر به دروغگویى مىپردازد و این امر در خصوص کودکانى که کمتر مورد محبت و توجه والدین قرار مىگیرند بیشتر است.
6- خودنمایى
افرادى که مورد توجه قرار نمىگیرند و در خانواده، پدر و مادر به وى بىاعتنایى مىکنند و یا در مدرسه و جامعه به او هیچ توجه و اعتنایى نمىشود، به خاطر خودنمایى و جلب توجه، به دروغ، متوسل مىشوند، آنها به هر کارى دست مىزنند تا مورد توجه قرار گیرند. گاهى بچهها براى اینکه مورد توجه قرار بگیرند، خود را به مریضى مىزنند زیرا به تجربه دریافتهاند که اگر مریض شوند، والدین به آنها توجه کرده و از آنها مراقبت بیشترى مىکنند، یا به دروغ تلاش مىکنند از خود قهرمان بسازند.
بنابراین باید به کارهاى شایسته افراد و حرفهاى مناسب آنها، هرچند کوچک و ناچیز باشد به دیده تحسین نگریست و به ویژه از کارهاى خوب آنها نزد دیگران تعریف و تمجید کرد.
7- توقع بیش از حد
توقع بیش از حد از افراد بدون توجه به توان و ظرفیت آنها باعث دروغگویى آنها مىشود؛ زیرا آنها از اینکه تنبل یا بىعرضه خطاب شوند، واهمه دارند و دروغ گفتن را راه گریز از این مشکل مىبینند.
8 - اجازه نداشتن براى بیان حقیقت
گاهى اوقات کودکان به دلیل اجازه نداشتن براى بیان حقیقت متوسل به دروغگویى مىشوند. اولیا و مربیان باید به کودک اجازه دهند تا حالات و احساسات خود را چه مثبت یا منفى بیان کند. این کار هم علت مشکلات کودکان را مشخص مىکند و هم موجب مىشود کودک دروغ نگوید.
9- بىتفاوتى اطرافیان نسبت به دروغگویى و راستگویى
وقتى اطرافیان در مقابل راستگویى و دروغگویى افراد، واکنش مناسب نشان نمىدهند، آنها فکر مىکنند که دروغگویى مانند راستگویى لازم است. در نتیجه ارزش راستگویى و زیانهاى دروغگویى براى او مبهم و نامشخص مىشود بنابراین، براى رسیدن به خواستههاى خود به دروغگویى متوسل مىشود. اطرافیان باید در مقابل راستگویى آنان را تشویق نمایند تا این صفت در آنها تقویت شود و در مقابل دروغگویى نیز واکنش نشان دهند تا به طور منطقى این صفت در او خاموش شود.
پىنوشتها: -
1) سوره نحل، آیه 105.
2) کافى، ج 2، ص 338.
3) تفسیر نمونه، ج 11، ص 415.
4) اصول کافى، ج 2، ص 641.
5) اصول کافى، ج 2، ص 338. «مَنْ کَثُرَ لزبهُ ذَهَبَ بَهاءُه»
6) بالایان، مسروب، روانشناسى کودک به زبان ساده، ص 52.
7) مستدرکالوسائل، ج9، ص84.
دیدگاه تان را بنویسید