عید باستانی نوروز در میان اقوام مختلف آسیای مرکزی
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
به گزارش نامه ویژه نامه نوروزی مشرق ،
در خیابانها غوغایی برپاست. عید است، عید نوروز و روز وصال ماهی قرمز و سیر و سکه و سمنو و سنجد و سبزه و سرکه و سماق و تخممرغهای رنگی و سنبل در سفره هفتسین، و در پیشگاه آینه و قرآن نزدیک است. در فرهنگ و سنن هر قوم و ملتی روزهایی وجود دارد که ریشه در تاریخ و فرهنگ آن قوم داشته و جلوهای از باورهای مرسوم در میان آنان است که البته هر یک به شیوهای سنتی و برگرفته از آداب و سنن پیشینیان خود این روزها را گرامی داشته و جشن میگیرند. بیشک یکی از این روزها آغاز سال نو است که از شایعترین آیینهای جهانی به شمار میرود و کمتر تمدنی را خواهیم یافت که از آن تهی باشد. عید نوروز و جشنهای سال نو نزد ما ایرانیان از اصالت و فرهنگ عمیقی برخوردار است و همانطور که میدانیم همزمانی آن با حیات هستی و جان گرفتن مجدد زمین در فصل زیبای بهار موجب تمایز این جشن در میان اعیاد سال نوی اقوام و ملل مختلف گردیده است و به حق میتوان گفت که این آیین باستانی، فراتر از تجدید خاطره یک تمدن، و حتی حلقه پیوند گذشته، حال و آینده است. عید نوروز در میان ۲۵ میلیون مسلمان از حدود ۴۰ قومیت در روسیه، به شکلی جذاب و با آداب و سنن متفاوت که ریشه در تاریخ هر یک از آنها دارد، جشن گرفته میشود. عید نوروز که خاستگاه آن ایران باستان بوده با توجه به تاثیر فراوان و عمیق فرهنگ ایران بر کشورها و ملل منطقه به ویژه مناطق آسیای مرکزی و قفقاز، جایگاه ویژهای در میان این ملتها یافته و بدین ترتیب تقریباً از یک هزار سال پیش به روسیه راه یافته است. عید نوروز چه در میان اقوام بومی ساکن روسیه همچون لزگیها، آوارها، اوستیاییها و چه اقوام مهاجر همچون تاجیکها، افغانها، قرقیزها، ازبکها، آذریها و قزاقها به صورت گسترده جشن گرفته میشود. توجه به برگزاری منظم و باشکوه جشن نوروز در سالهای پس از فروپاشی شوروی سابق چشمگیر بوده و در پنج سال اخیر نمایندگان بیش از ۳۰ قوم و ملیت از جمله ایرانیها، ترکها و قزاقها هر سال در ایام نوروز مراسم ویژه جشن و شادی به صورت دسته جمعی برگزار میکنند. بدین منوال نوروز که زمانی در حکومت شوروی مورد تعقیب و تحقیر قرار داشت، در زمان استقلال رواج و رونق تازهای پیدا کرد و با اهداف استقلال هماهنگ شد و از لحاظ مضامین و پیامهای انسانی باز هم غنای بیشتری یافت. در ادامه پایگاه ایراس مروری داشته بر چگونگی برپایی این جشن باستانی در این کشورها که نشاندهنده ایستایی تمدن کهن و تاریخ باستانی ایران زمین است. نوروز در ازبکستان مردم ازبکستان پس از رهایی از سلطه اتحاد جماهیر شوروی و به برکت استقلال هر سال نوروز را به عنوان یکی از عمدهترین جشنهای ازبکستان گرامی میدارند. اقوام مختلف نوروز را در این کشور به شکلها و در ابعاد متفاوت جشن میگیرند و بیشتر آنها نوروز را بدرقه فصل زمستان و پیشواز فصل بهار میدانند. این جشن از قرون گذشته تاکنون در شهرهایی مانند بخارا، سمرقند، خوارزم، خوقند و شهرسبز باشکوه و شوکت خاصی برگزار شده که آثار آن را در لابهلای صفحات تاریخ میتوان مرور کرد. با وجودی که به علت عدم برگزاری جشن نوروز در دوران شوروی سابق (۷۰ سال دوران کمونیسم)، این مراسم ریشههای خود را از دست داده و کم رونق شده بود در آستانه استقلال برقراری مجدد جشنهای مردمی توجه جامعه را به خود معطوف کرد. به همین علت در فوریه (اسفند) سال ۱۹۸۹ میلادی در ازبکستان درباره تجلیل "جشن نوروز" تدابیری اتخاذ شد و به تصویب رسید و در پی آن در مارس (فروردین) سال ۱۹۹۰ میلادی جشن همگانی و مردمی "نوروز" به عنوان روز تعطیل اعلام شد که این امر مورد استقبال مردم این کشور قرار گرفت. تدارک برای برگزاری جشن نوروز از دو تا سه ماه قبل آغاز میشود. ستادهای بزرگداشت جشن در کل کشور، استانها، شهرها، مناطق و کارخانهها ایجاد میشوند و برنامهها و تدابیر لازم را برای استقبال از نوروز تعیین و آغاز میکنند. پیش از برگزاری جشن شهرها و روستاها، محلهها، گذرها و کارخانهها ظاهری عیدانه پیدا میکنند. در آستانه نوروز کارهای خیرخواهانه نظیر کمک به نیازمندان، عیادت از بیماران و سالخوردگان صورت میگیرد. در روز نوروز سمنک، حلیم، سنبوسهای گیاهی از سبزیجات، به ویژه آش پلو و طعامهای گوناگون پخته میشود. دختران لباسهای زیبا میپوشند و هنرمندان به نغمهسرایی میپردازند. در همه جا آهنگ و نوای نوروز طنینانداز میشود. به ویژه بچهها با خوشحالی زیاد مشغول بادبادک بازی میشوند. در باغ ملی "علیشیر نوایی" شهر تاشکند نیز هر سال نمایشهای زیبا و جالب نوروزی با حضور رییس جمهوری ازبکستان، نمایندگان سازمانهای بینالمللی و سفرای کشورهای مختلف مقیم این کشور برپا میشود. هنرپیشگان با سرودها و نواها و آهنگهای دلنشین فرارسیدن بهار، احیای طبیعت، پاکی و پاکیزگی دلهای انسان و آغاز کشت و کار بهاری را وصف و ترنم مینمایند. جشن نوروز در حال حاضر برای مردم این کشور عامل پاکسازی روح و روان با طبیعت، عامل تحکیم مهر و مروت، دوستی، همبستگی، برادری میان مردم، ترویج آسایش و اتحاد میان اقوام مختلف، حفظ ثروتهای طبیعی و دعوت به ترویج آن و پاکسازی اماکن عمومی است. نوروز در تاجیکستان عید نوروز در تاجیکستان و برخی دیگر از نقاط آسیای مرکزی "عید سر سال" یا "عید سال نو" نامیده میشود. تاجیکان همچون دیگر ایرانینژادها آیین و آداب خاصی برای جشن نوروز دارند. نوروز در تاجیکستان با سالشمار دهقانی تاجیکی اول ماه حمل و با حساب میلادی ۲۱ یا ۲۲ مارس شروع میشود که به نام "خیدیر ایام" یعنی جشن بزرگ معروف است. مردم تاجیکستان بخصوص اهالی بدخشان در ایام عید نوروز خانهتکانی میکنند، همچنین ظروف خانه را کاملاً شسته و تمیز میکنند تا گردی از سال کهنه باقی نماند. طبق سنتی دیرینه، قبل از شروع عید نوروز بانوی خانه هنگامی که خورشید به اندازه یک سر نیزه بالا آمده دو جاروی سرخ رنگ را که در فصل پاییز از کوه جمعآوری کرده و تا جشن نوروز نگاه داشته، جلوی خانه راست میگذارد، زیرا رنگ سرخ برای این مردم رمز نیکی، پیروزی و برکت است. پس از طلوع کامل خورشید هر خانوادهای سعی دارد هر چه زودتر وسایل خانه را بیرون آورده و یک پارچه قرمز بالای سردر ورودی خانه بیاویزد و با باز کردن در و پنجره به نوعی هوای نوروزی و بهاری را که معتقدند حامل برکت وشادی است، وارد خانه نماید. از دیگر سنتها پختن شیرینی مخصوص و غذاهای متنوع، برگزاری مسابقات سرگرمکننده از قبیل تاببازی، تخممرغ بازی، کبک جنگی، خروس جنگی، بزکشی، کشتی محلی در این ایام است. همچنین غذای معروفی به نام "باج" با کله و پاچه گوسفند و گندم میپزند و دیگران را مهمان میکنند. در روز عید برای نهار هفت غذای گوناگون از جمله سبزی، سمبوسه، سمنو و غیره که همگی با حرف "سین" شروع میشوند برای پذیرایی از مهمانان طبخ میگردد. مراسم نوروزی در بدخشان تاجیکستان در اولین روز از سال نو ساکنان "شغنان"، "وخان"، "درواز" و "مرغاب" استان بدخشان تاجیکستان، از کوچک و بزرگ، در کوچه و خیابان شادمانی میکنند. اکثر خانواده های بدخشی در خانه خود دف و دایره دارند. صبح نوروز دف و دایره را در زیر نور آفتاب میگذارند و زمانی که پوست این دفها در اثر حرارت کش میآید، دختران به بالای بام میروند و دفنوازی میکنند. در طنین صدای دف، بدخشانیان به بهار خیر مقدم میگویند. این جشن در بدخشان با نام "شاگون" و "خدیر ایام" معروف است و مردم بومی کلمه "شاگون" را سعید، نکو، خجسته، فرخنده و صفا و خوشی معنی میکنند. "خدیرایام" به معنی جشن بزرگ است و از تمام جشنهای عرفی، سنتی و مذهبی مردم این منطقه مهمتر است که در طول سال برای آن آماده میشوند. خانوادههای بدخشانی میکوشند تا برای هر یک از اعضای خانواده خود یک دست لباس نو، ویژه نوروز آینده، خریداری کنند، زیرا به باور آنها تجلیل از نوروز در لباس جدید خوشیمن است. در ساعت سعید فرارسیدن نوروز، کدبانوها گیاه خوشبویی را در منزل دود میکنند که "سترهم" نام دارد. نیمه شب روز اول سال نو، کدبانوی خانه در منزل آتشی برمیافروزد و صبح در میان اختر و خاکستر گرم آن، چهار دانه نان تنوری میگذارد، که آن را "قماچ" گویند. این روز اعضای خانواده تمام لباس و اثاثیه خانه را بیرون میبرند و در روی برف یا سبزه تمیز میکنند. کدبانو در خانه را به روی خود میبندد و همه قسمتهای خانه را تمیز میکند. این مراسم را در بدخشان "خدیردید" یا "خانهتکانی" میگویند. سپس روی دیوار و سقف خانه را با آرد "گلنگار" میکنند. این گلها تصویر سم گوسفند، آهو و آفتاب را دارد و سمبل فراوانی، آسایش و خانه گرم است. این نقشها تا بهار آینده باقی میمانند. وقتی کدبانو مشغول تمیز کردن خانه است، مردان کشتی میگیرند، سرود میخوانند و چوگان بازی میکنند. کودکان به سرگرمیهایی مانند "کبک جنگی" و "خروس جنگی" مشغول میشوند. دخترکان دف مینوازند و تاب بازی میکنند. تمیز کردن خانه تا غروب آفتاب ادامه مییابد. سپس شوهر و فرزندان وارد خانه میشوند و فرارسیدن نوروز را به یکدیگر شادباش میگویند. کدبانو به شانه راست آنها آرد میپاشد که نشانه سفیدی و صفای بهار است. از دیگر آداب باستانی نوروز در روزگاران کهن این بوده است که تا آماده شدن غذای "باج" اهالی خانواده برای چند ساعت سکوت اختیار میکردند که آن را "پیخیرامج" یا سکوت و آرامش پیش از فرارسیدن نوروز میگفتند. در این روز اعضای خانواده از مهمانی رفتن و همچنین پذیرفتن مهمان خودداری میکردند، اما ساکنان روستا بعد ازظهر تنها از روزنههای خانه خود با همسایگان خود صحبت می-کردند. این مراسم را "کلا غزغز" یا "طلب طلبان" مینامیدند و معمولاً این مراسم همراه با ترانهخوانی و شعرگویی بوده است. یک نفر از روزنه شالی را به درون خانه پرتاب میکرده و خانواده با خواندن ابیاتی یک آروز میکردند. در این ایام رفتن به خواستگاری هم مرسوم بوده و هست. نوروز در قرقیزستان عید نوروز در قرقیزستان تنها یک روز آن هم در روز اول یا دوم فروردین ماه است که به ۲۹ روز یا ۳۰ روز بودن اسفند بستگی دارد. اگر اسفند ۲۹ روز باشد اول فروردین و اگر ۳۰ روز باشد در روز دوم فروردین برگزار میشود. تا قبل از فروپاشی شوروی سابق این مراسم به دست فراموشی سپرده شده بود ولی پس از فروپاشی دوباره حیات یافت و هر ساله با شکوهتر از سال قبل برگزار میشود. مراسم جشن نوروز در میادین بزرگ شهرها توسط دولت و در روستاها توسط بزرگان و ریشسفیدان در بیابانهای اطراف برگزار میشود. در این روز پختن غذاهای معروف قرقیزی مانند "بش بارماق"، "مانته برسک" و "کاتما" مرسوم است که به صورت رایگان بین حاضران در جشن توزیع میشود. در قرقیزستان در این روز علاوه بر برگزاری جشن، مسابقاتی مانند سوارکاری هم برپا میشود که به نحو چشمگیری دنبال شده و جوایز ارزندهای به نفرات برتر اعطا میگردد. نوروز در قزاقستان مردم قزاقستان نوروز را اعتدال بهاری دانسته و بر این باورند که در این روز ستارههای آسمانی به نقطه ابتدایی میرسند و همه جا وهمه چیز تازه میشود و زمین را شادمانی فرا میگیرد. قزاقها همچنین معتقدند که نوروز آغاز سال است و در میان آنان عبارات زیبایی درباره نوروز وجود دارد: نوروز روزی است که یک سال منتظرش بودهاند، نوروز روزی است که خیر بر زمین فرود آمده و بالاخره نوروز روزی است که سنگ نیلگون سمرقند آب میشود، در شب سال تحویل صاحبخانه دو عدد شمع در بالای خانهاش روشن میکند، خانه را خانهتکانی کرده و چون مردم قزاق بر این عقیدهاند که تمیز بودن خانه در آغاز سال نو باعث حفاظت اعضای خانواده از بیماری و بدبختیست، هر ساله آن را رعایت میکنند. در شب نوروز دختران روستایی قزاق با آخرین گوشت باقیمانده از گوشت اسب که "سوقیم" نام دارد غذایی به نام "اویقی آشار" میپزند و از جوانهایی که دوستشان دارند، پذیرایی میکنند. آنان نیز در قبال آن به دختران آینه و شانه و عطر هدیه میدهند که این هدایا را "سلت اتکیتر" مینامند که به معنای علاقهآور است. در عید نوروز ساعت سه صبح جوانان یک اسب سرکش را زین کرده و به همراه عروسکی که زنگولهای بر گردن دارد، رها نموده تا از این طریق مردم را بیدار نمایند. عروسک در حقیقت نمادی از سال نو است که آمدن خود را سوار بر اسب به همه اعلام میکند. نوروز برای قزاقها بسیار مقدس بوده و اگر در این روز باران یا برف ببارد، آن را به فال نیک گرفته و معتقدند سال خوبی پیش رو خواهند داشت. در عید نوروز مردم لباس نو و سفید به تن میکنند که نشانه شادمانی است. دید و بازدید اقوام با زدن به شانههای یکدیگر از آیین و رسوم مردم قزاق در این ایام است. قزاقها در نوروز غذایی به نام نوروز گوژه (گوژه =آش) شامل هفت نوع ماده غذایی طبخ میکنند که تهیه آن به معنای وداع با زمستان و غذاهای زمستانی است. مسابقات معروفی نیز در ایام نوروز در قزاقستان برگزار میشود که مهمترین آنها "قول توزاق" است که بین گروههای مرد و زن برپا میشود. قزاقها بر این باورند که اگر زنها برنده شوند سال خوب و پربرکتی در پیش است و اگر مردها پیروز شوند، آن سال نامساعد خواهد بود. از دیگر مسابقات این روز "کوکپار" (برداشتن بز از مکانی مشخص توسط سواران)، "آودار یسپاق"، "قیزقوو" و "آلتی باقان" است و در عصر نوروز نیز مسابقه "آیتیس" که نوعی مشاعره است، آغاز میشود. نوروز در ترکمنستان عید نوروز در ترکمنستان جشن کشاورزانی است که آذوقه مردم را تامین میکنند و به همین دلیل، کشاورزان دامنههای کوه "کپت داغ" و کنارههای آمودریا با عظمت خاصی نوروز را جشن میگیرند. پس از استقلال کشور ترکمنستان رییس جمهوری این کشور به منظور احیای رسم دیرین کشورکه از نسلهای پیش وجود داشته، سال نو را نوروز اعلام نمود و امروز عید نوروز به عنوان جشن ملی به رسمیت شناخته شده است. در کشور ترکمنستان طبق رسم قدیم و جدید دوبار در سال "جشن سال نو" برگزار میگردد. یکی از این جشنها با استناد به تقویم میلادی که به تایید سازمان ملل رسیده به عنوان جشن بینالمللی (سال نو) خوانده میشود و دیگری برگزاری عید نوروز به نشانه احیای دوباره آداب و رسوم دیرینه مردم ترکمنستان است. مردم ترکمنستان روز بر تخت نشستن جمشید، چهارمین پادشاه سلسله پیشدادیان را نوروز نامیدهاند. مردم ترکمنستان در این ایام با پختن غذاهای معروف نوروزی مانند "نوروز کجه"، "نوروز بامه"، "سمنی (سمنو)" و اجرای بازیهای مختلف توسط جوانان ترکمن حال و هوای دیگری به این جشن و شادی میدهند. در ایام نوروز مسابقات مختلفی در ترکمنستان برگزار میشود از جمله مسابقات اسب دوانی، کشتی، پرش برای گرفتن دستمال از بلندی، خروس جنگی، شاخزنی میشها، شطرنج، مهرهبازی و تاببازی. دیدوبازدید در ایام نوروز در میان مردم ترکمن از جایگاه خاصی برخوردار است. نوروز در جمهوری آذربایجان یکی از جشنهای بزرگ مردم آذربایجان نوروز است، به طوری که این جشن سالها پیش از میلاد در آذربایجان برگزار میشده و مردم آن برخی احساسات بشردوستانه و جهانبینی خود را با این جشن مربوط میدانند، زیرا در اوستا، کتاب مقدس زرتشتیان، نوروز به منزله جشن ستایش مقدسات محسوب شده، گفته میشود که نوروز عید فراوانی کشت و سرآغاز تندرستی و برکت و وفور است. پس از استقلال جمهوری آذربایجان در ۱۸ اکتبر ۱۹۹۱ بود که عید نوروز از خانهها به محلهها و سپس به میادین شهرها گسترش یافت و تبدیل به یک آیین و مراسم رسمی شد. در این جمهوری در خصوص پیدایش جشن نوروز اسطورهها و افسانههای گوناگونی نقل شده است. یکی از این افسانهها را برای مثال نقل میکنیم: "در روایتی در خصوص نوروز آمده است، سیاوش پسر کیکاووس به کشور افراسیاب سفر میکند. افراسیاب از وی به نحو قابل توجهی پذیرایی کرده و حتی دخترش را به عقد وی در میآورد و سیاوش به یاد سفرش از دیار افراسیاب دیوار بخارا را بنا میکند. ولی دشمنان که از این امر ناخرسند بودهاند، میان سیاوش و افراسیاب را بر هم زده، طوری که افراسیاب تصمیم به قتل سیاوش میگیرد و پس از هلاکت سیاوش دستور میدهد جنارهاش را روی کنگرههای دیوار بخارا قرار دهند. آتشپرستان جسد وی را برداشته و در قدمگاه دروازه شرقی دفن میکنند و مرثیههای بسیاری در وصف سیاوش و مرگش میسرایند، و این مرثیهها بین مردم گسترش مییابد و آتشپرستان در همین "سیاوش مرثیهها" روز دفن سیاوش را نوروز نامیدهاند". مردم جمهوری آذربایجان به واسطه اعتقادات شدید به آیین و مراسم نوروز برای با شکوهتر انجام شدن جشن نوروز تدارک ویژهای میبینند از قبیل سرودن ترانهها پیش از نوروز، تدارک بساط شادی این ایام، تهیه لوازم و مواد مورد نیاز سفره نوروز، طرح چیستانهای نوروزی، ستایشها و نفرینها، پند و امثال و اعتقادات نوروزی. در میان مردم آذربایجان رسم بر این است که پیش از رسیدن نوروز پوشاک نو خریده، به خانه و حیاط سر و سامان داده، فرش و پلاس نو بافته و به استقبال نوروز میروند، در عید نوروز آداب و رسومی درباره فال نیک رواج دارد به طوری که در شب چهارشنبهسوری دختران نو رسیده در دل فالی گرفته و مخفیانه پشت در نیمهباز به انتظار ایستاده و اگر در این هنگام حرف خوب و موافقی بشنوند، اشارهایی به برآورده شدن آرزویشان و اگر حرف نامناسبی بشنوند، اشاره از عملینشدن نیتشان است. بنا بر این سنت و آیین به هنگام عید نوروز مردم از بدگویی و حرف نامناسب دوری میجویند. از دیگر مراسم خاطرهانگیز نوروزی در آذربایجان میتوان به فرستادن خوان سمنو، انداختن کلاه پوستین به درها، آویزان کردن کیسه و توبره از سوراخ بام در شب عید و درخواست تحفه عید اشاره کرد. در شب آخرین چهارشنبه سال و دیگر ایام نوروز نیز به تعداد اعضای خانواده به نیت سلامتی و شادی شمع روشن میکنند که نباید آن را خاموش کنند تا زمانی که خودشان خاموش شوند.
دیدگاه تان را بنویسید