ثروت و فقر ملل

به گزارش نامه به نقل از اندیشه ها ، نویسنده یک اقتصاددان آمریکایی و استاد افتخاری تاریخ و اقتصاد در دانشگاه هاروارد است. او نویسنده ای با دید خاصی است. او معتقد است که «شکاف موجود بین کشورهای دارا و ندار به طور مستقیم از انقلاب صنعتی سرچشمه می گیرد.»

مترجم از قول یک بانکدار عرب در خاورمیانه در یادداشت خود آورده است که: «ما پول داریم، ولی ثروت نداریم، ثروت یعنی دانش، مهارت، تخصص، کاردانی و کارآفرینی. ما همچون کودکی هستیم که پول فراوانی به ارث برده باشد، ولی هیچ کس به او نیاموخته باشد که پول را چگونه باید خرج کرد. اگر شما ندانید با پولی که دراختیار دارید چه کار باید کرد، شما را نمی توان ثروتمند شمرد...»

این گفته بانکدار عرب با پاسخی که نویسنده به دنبال آن است همخوانی دارد. نویسنده می خواهد علت فقر و غنای کشورها را جست وجو کند و به این نتیجه می رسد که علل فقر و غنای کشورها چیزی نیست که یک شبه به وجود آمده باشد، بستری فرهنگی لازم است که در آن بستر، کار حرمت داشته باشد، صرفه جویی، عقل معاش، بردباری و پشتکار فرهنگ مردم شده باشد. نویسنده در «درآمد» کتاب کشورهای جهان را به سه گروه تقسیم می کند: «کشورهایی که مردم آنها مبالغ هنگفتی پول خرج می کنند تا وزن خود را پایین نگاه دارند، کشورهایی که مردم آنها در حد زنده ماندن غذا می خورند و کشورهایی که مردم آنها نمی دانند غذای بعدی آنها از کجا خواهد آمد.» او تفاوت درآمد سرانه بین ثروتمندترین کشور دنیا، سوئیس، و فقیرترین کشور غیر صنعتی یعنی موزامبیک، را ۴۰۰ به ۱ بیان می کند و می گوید که دو قرن و نیم پیش این تفاوت ۵ به ۱ بوده و تفاوت بین اروپا و چین یا هند، در آن موقع، ۵/۱ یا ۲ به ۱ بوده است. کتاب در پی این است که به این سئوال پاسخ دهد که چرا اختلاف این قدر عمیق شده است. کتاب در ۲۹ بخش تنظیم شده است که از «نابرابری های طبیعت»، امپراتوری های شکل گرفته در شرق و غرب، استعمار، امپریالیسم، انقلابات صنعتی اروپا، تحولات ژاپن، چین و... به تفصیل سخن گفته است. نویسنده با احاطه ای که بر تاریخ تحولات صنعتی و اقتصادی و کشاورزی جهان دارد موشکافانه علل این تحولات را جست وجو کرده و تقریباً بی طرفانه به قضاوت نشسته است. او از همه چیز سخن گفته است؛ از چگونگی اقدام استعمارگران پرتغالی در شرق تا یهودی کشی اروپاییان در غرب تا اصلاحات فی جی در ژاپن. او حتی به ظرایف گفته های عارفان مشرق زمین مسلط بوده است و از قول یک عارف وارسته که سلطان تقاضای ملاقات او را داشته، آورده است که: «خانه من دو در دارد. چنانچه سلطان از دری وارد شود من از در دیگر به بیرون خواهم رفت.»

نویسنده کوشیده است تا به کسانی که همه چیز را تک عاملی می بینند، پاسخی علمی دهد. همه چیز زاییده استعمار و یا تجاوزگری حاکمان نیست. فرهنگ، مذهب، اعتقادات ملی، تکنولوژی، مدیریت و ده ها عامل دیگر در «فقیر شدن» و «غنی شدن» کشورهای ذی مدخل بوده و هستند. او بدون انگیزه جانبدارانه هم جنایات استعمارگران را در کشورهای مستعمره به تصویر کشیده است و هم سخت کوشی عاملان پیشرفت کشورهای صنعتی امروز را و به همین دلیل کتابی ارزشمند تدوین کرده است. کتاب ترجمه ای سلیس و روان دارد که خود حاکی از تسلط مترجم محترم نه تنها به زبان نویسنده که به مسائل متنوع اقتصادی، اجتماعی، مذهبی و... بوده است.

کتاب دارای یک عیب بسیار بزرگ است که آن را به گردن مسئولین تصمیم گیر در چاپ این کتاب در «موسسه عالی پژوهش تامین اجتماعی» باید گذاشت و آن «عیب بزرگ» این است که در پاورقی صفحه ۱۰ مقدمه مترجم آمده است: «نویسنده برای نوشتن این کتاب، حجم وسیعی از منابع و مراجع را مرور کرده است که تنها فهرست آنها بالغ بر ۱۰۹ صفحه می شود... ناشر [موسسه عالی پژوهش تامین اجتماعی] ترجیح داد این فهرست را از برگردان فارسی، حذف نماید.» معهذا کتاب بسیار خواندنی و آموزنده است.