فلامک جنیدی سرنوشت زنی تنها در کلانشهر را توضیح میدهد
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
درست است که این مجموعه، نخستین کتاب شماست اما نوعی پختگی در آنها میبینم. قطعا قبل از این هم کارهای زیادی نوشتهاید و چاپ نکردهاید. درست است؟
بله. سالهای سال، بزرگترین آرزوی من نوشتن بوده؛ کاری که به نظرم سختترین کار جهان است. رشته من در دانشگاه، ادبیات نمایشی بوده و به هر حال در آن دوره، نویسندگی کردهام؛ از نمایشنامه گرفته تا نمایش رادیویی و قالبهای دیگر. مقصودم این است بگویم که در تمام این سالها، مینوشتم و با نوشتن آشنا بودم. ولی به نظرم هیچوقت مراحل را پله پله طی نکردم. مثلا اینطور نبوده که داستانی بنویسم و بعد بدهم کسی آن را بخواند و نقد کند و من دوباره دست به کار تصحیح یا نوشتن داستانهای دیگر بشوم. اینطور نبود. واقعیت این است که تا یک دورهیی حس میکردم داستانهایم آن قابلیت را ندارد؛ نه دوستشان داشتم و نه حتی به کسی میدادم تا بخواند. تا اینکه از یک دورهیی به بعد، احساس کردم داستانهایم را دوست دارم و به نوعی رضایت نسبی رسیدم. یعنی احساس کردم علاقه من به این داستانها دیگر صرفا به خاطر ارتباط آنها با یک دوره یا ماجرای خاص نیست. چون فکر میکنم گاهیاوقات علاقه آدم به بعضی از داستانهایش به خاطر ارتباط آن داستان با یک دوره خاص از زندگیاش است و وقتی آدم از آن دوره و فضا دور میشود، علاقهاش به داستانش هم از بین میرود. این داستانها عموما داستانهایی هستند که به لحاظ ارزش ادبی آثار خوبی نیستند و علاقه نویسنده به آنها به خاطر ارتباط کاملا شخصی خودش است. در توضیح این مساله بگویم که چند روز پیش با چند نفر از دوستان حرف این بود چه اتفاقی میافتد که آدم نقایص کار دیگران را به شکلی کاملا آشکار میبیند اما چشمش روی نقایص کار خودش بسته میشود؟! چرا وقتی میرویم و نمایش یا فیلم دیگران را میبینیم، نقاط ضعفش را بهدرستی کشف میکنیم ولی وقتی خودمان سازنده آن نمایش یا فیلم هستیم، نمیتوانیم نقاط ضعفش را ببینیم؟! مثلا وقتی مخاطب هستیم میفهمیم کجای کار ایراد دارد یا مثلا کاملا میفهمیم کجای اثر بیجهت طولانی شده یا احساساتی از آب درآمده اما وقتی صاحب اثر هستیم همان اشتباهها را مرتکب میشویم و ضعفها را نمیبینیم.
صحبت از سینما کردید. داستان اولتان یک طرح عالی برای فیلمنامه است.
من با این دید نگاه نکرده بودم ولی یکی دیگر از دوستانم هم ( «امید بنکدار»)، به این مساله اشاره داشت و گفت اگر مایل باشی دوست دارم آن را به شکل یک فیلم سینمایی بسازم. ایشان از جمله کسانی است که نگاه هوشمندانه و ظریفی دارد. به خاطر همین وقتی به این مساله اشاره کرد، به نظرم آمد که درست میگوید و «گوشوارهها...» داستانی است که برای تبدیل شدن به فیلمنامه قابلیت بالایی دارد.
کار اصلی شما سینما و تلویزیون است و سوالی که پیش میآید این است که چقدر آثار ادبیات داستانی ایران را دنبال میکنید؟ چون اعتقاد دارم کسی که اثری داستانی منتشر میکند باید از جریان ادبی موجود آگاه باشد.
راستش زیاد. عناوین فراوانی هست که میتوانم بگویم ولی ترجیح میدهم اسم نبرم. فقط نکتهیی که به نظرم میرسد این است که در کتابهای داستانی ایران، دلم برای یک کتاب قطور تنگ شده؛ کتابی که بتواند مخاطب را با خودش همراه کند. الان اکثر کتابها، به لحاظ حجم، طوری هستند که شروع نشده، تمام میشوند! میخواهم بگویم واقعا یک کار کوتاه باید شاهکار باشد که بتواند تو را مدتها در فضای داستانیاش نگه دارد. راستش من شیفته کارهای بلند و حتی دو سه جلدی هستم که دیگر نظایر آن را امروز نمیبینیم.
حرف شما شد حکایت «رطبخورده» و «منع رطب»...
ببینید. اول اینکه مجموعه داستان با رمان تفاوت دارد و دیگر اینکه قصد نداشتم هر چه نوشتهام را در این مجموعه بیاورم. برایم مهم بود که فضای واحدی بر مجموعه حاکم باشد و اینها به نظرم بهترینهایی بود که در این فضا قرار میگرفت. ضمن اینکه با توجه به شخصیتم نگران این بودم که اگر زمان زیادی بگذرد، دیگر کلا منصرف خواهم شد و بیشتر از اینکه حجیم بودن کار برایم مهم باشد، پایان دادن کار برایم اهمیت داشت.
نظر من هم این است که خوب شد منصرف نشدید چون مجموعه خوبی ارائه دادهاید. اگر بخواهم موشکافانهتر صحبت کنم، باید از دو حرکت ذهنی و فیزیکی توامان در قصهها بگویم. حرکت فیزیکیشان قرار است هدفدار و محدود به یک کنش خاص باشد، ولی بیهدف انجام میشود و اگر هم نشود، اهمیتی ندارد. در عین حال، حرکت ذهنیشان قرار است آزاد و بیهدف باشد، اما در عین حال هدفدار است و فوقالعاده مهم. در نهایت این تحرکات ذهنی منجر به آن تحرکات فیزیکی میشوند. طرف میخواهد چای دم کند، جارو کند، میهمان دعوت کند ولی درواقع اصلا این کارها برایش مهم نیست. در عین حال میخواهد به ماجرای تلخی فکر نکند، اما دائما دارد به آن ماجرا فکر میکند و اصلا آن ماجراست که او را به دم کردن چای و دعوت کردن میهمان و... کشانده. تصویر این تحرکات توامان، به ساخت شخصیتهایی منجر شده که به نظرم بهزیبایی توانستهاند استیصال انسان در داستانهای شما را نشان بدهند.
ببینید! من بهتجربه به این نتیجه رسیدهام، وقتی ذهنم به نقطهیی مشغول است، کارکرد عملیام کم میشود. یعنی وقتی تمرکز ذهن انسان روی یک نقطه دیگری است که ارتباطی با کار او ندارد، عملا در کارکردهای عملی کارش ضعف ایجاد میشود و دیگر قادر به انجام آن کار، به شکل تمام و کمال، نیست. اینکه میگویید طرف در حال انجام کارهایی است که در اصل اهمیت ندارد به این معناست که دارد کاری میکند که خودش را به زندگی وصل کند. دم کردن چای، معاشرت کردن و زنگ زدن به دوستان هم به همین خاطر است؛ کارهایی که در واقع دارند در شرایط قفل شدن ذهن و گاهی حتی به شکل نوعی انجام وظیفه جلو میروند. بله. ذهن آزاد نیست و کارها هم میشود گفت بیهدف هستند.
در عین حال، در داستانهای شما دو نقطه قابل تشخیص است؛ نقطه «الف»، اتفاقی است که در گذشته رخ داده و شخصیت همچنان درگیر آن است و نقطه «ب»، رهایی از آن اتفاق. شخصیتهای داستانهای شما بین این دو نقطه در نوسان هستند و تقلا میکنند و دست و پا میزنند. این نوسانات گاهی حتی آنها را به سمت توهم میکشاند. و جالب اینجاست هر چقدر جلوتر میرویم، شخصیتها بیشتر در توهم فرو میروند. البته بعید میدانم چینش داستانها بنا بر نکتهیی که گفتم، شکل گرفته باشد.
چرا، اتفاقا داستانها را بنا بر همین نکته ترتیببندی کردم. یعنی تصمیم گرفتم داستانهای سادهتر و نرمتر را در شروع مجموعه بیاورم و بعد از آن، داستانهایی را قرار بدهم که موقعیتهای سختتری دارند. ببینید! تمام این داستانها، یک تم مشترک دارد؛ یک زنِ تنها در کلانشهر؛ زنی که چیزهایی داشته و از دست داده و برای به دست آوردنشان و سر پا بودن، به جدالش ادامه میدهد. بر این اساس، دلم میخواست خواننده اول از جدالهای سادهترِ این زن شروع کند و بعد برسد به موقعیتهای پیچیدهتری که این آدم با آنها مواجه شده است.
موقعیتهایی که همگی بیانگر شخصیتهایی گرفتار در گذشته هستند؛ شخصیتهایی که نه «اکنون» دارند و نه «آینده». همهچیزشان معطوف میشود به اتفاقاتی که در گذشته برایشان افتاده و هیچ چشماندازی پیش رویشان متصور نیست. از این لحاظ، فکر میکنم که داستانها دچار نوعی افسردگی شدهاند.
درباره چشماندازی که گفتید موافقم. شخصیتهای داستانها هیچ چشماندازی پیش رو ندارند اما درباره افسردگی، من این تعبیر را به کار نمیبرم. من اسمش را میگذارم تلخی. یک زنِ تنها در کلانشهر، قدرت و توان این را ندارد که با بعضی از مشکلات دست و پنجه نرم کند و گاهی کم میآورد. البته قطعا همه انسانها یکجور نیستند و ممکن است در «قصه یک زن تنها»، موقعیتهای دیگری هم خلق شود اما من به اصطلاح نیمه خالی لیوان را دیدم. ضمن اینکه بسیاری از انسانها فعالیتهایی دارند که در وجه اول به نظر میرسد این فعالیتها دارد کمکشان میکند تا به جنگ مشکلات بروند؛ فعالیتهایی مثل معاشرت، بچهدار شدن، کار کردن و امثال اینها. اما گاهی در زندگی بعضی از آنها اگر دقت کنیم، میبینیم این فعالیتها بیشتر جنبه وانمودی دارند. یعنی طرف دارد وانمود میکند که فعالیتهایش در جهت رفع مشکلات موثر هستند، حال آنکه حتی ممکن است این فعالیتها تشدیدکننده مشکلات و معضلات باشند.
دقیقا همین طور است. فعالیتها اصلا اهمیتی ندارند. داستانهای شما، قرار است در فضای جغرافیایی ملموس روایت شوند اما ذهن شخصیتها اجازه نمیدهد و گاهی داستان را از واقعیت منفک میکند. این یکی از نقاط مثبت کتاب بود که بهترین مثال آن همان داستان «گوشواره...» است. «گوشواره» در این داستان تشخص پیدا میکند و کمکم با ماجرایی که دختر میخواهد از شر آن خلاص شود، یکی میشود. در این داستان، شخصیت زن، شکست را میپذیرد و حتی در پایان، به شکل نوستالژیک به آن اتفاق دردناک نگاه میکند. راستش این مساله باعث شد ناخودآگاه با نوعی نگاه روانکاوانه نسبت به نویسنده کتاب را بخوانم. یعنی باعث شد این دغدغه را دغدغه خود نویسنده بدانم.
واقعیتش این است که نه. به نظر من داستان، تلفیقی از دو نگاهی است که شما به آن اشاره کردید؛ یعنی تو ضمن اینکه قصهیی دور از خودت را روایت میکنی، به هر حال قسمتی از خودت را نیز در آن دخیل میکنی. در توضیح این نکته بگویم خیلی از دوستان من که کتاب را خوانده بودند، عادتهای مرا در کتاب پیدا کرده بودند اما قصهها، هیچکدام تجربه شخصیام نبودند. میخواهم بگویم برای فضاسازی، جزییات بسیار اهمیت دارند و من برای نشان دادن این جزییات، تجربههای خودم را دخیل کردم اما در عین حال، کلیت قصهها، کاملا ساخته و پرداخته ذهنم هستند و ارتباطی به تجربه زیستیام ندارند.
اجازه بدهید اینطور بپرسم که شما خودتان چقدر درگیر گذشته هستید؟
زیاد اینطور آدمی نیستم. اگر مشکلی برایم پیش بیاید سعی میکنم آن را حل کنم و از آن عبور کنم و درگیرش نباشم.
جالب است که داستانهای شما چیز دیگری میگویند؛ یعنی به نظرم از منبع ناخودآگاهی تغذیه میشوند که خود شما نسبت به آن آگاهی ندارید. شخصیتهای داستانتان کاملا درگیر گذشته هستند و اصلا نمیتوانند مشکلاتشان را حل کنند و به زندگی ادامه بدهند.
ببینید! متاسفانه در ایران اکثر کسانی که داستانی را میخوانند، نوعی رابطه بین داستان و نویسنده برقرار میکنند و فکر میکنند که نویسنده دقیقا دارد از خودش میگوید و تجربه شخصیاش را مینویسد. این مساله متاسفانه فکر کنم فقط مختص ایران باشد. و متاسفانه مخاطبان ما نمیتوانند نویسنده را از داستانهایش جدا کنند. ضمن اینکه دقت داشته باشید، داستانهای این مجموعه فرآیند روبهرو شدن شخصیت با مشکل است؛ مشکلی که شخصیت هنوز از آن عبور نکرده. یعنی داستانها متعلق به بازه زمانی درگیری یا رویارویی شخصیتها با مشکل هستند نه مربوط به دوره زمانی بعد از آن.
در پایان باید بگویم مجموعهداستان شما مجموعهداستان خوبی است که به قدر کافی به آن پرداخته نشد و مغفول ماند. راستش من دو نکته را در این قضیه دخیل میدانم. یکی مربوط میشود به اتفاقاتی که برای ناشر شما پیش آمد و دیگری به حرفه شما. اول اینکه اگر کتابتان به نمایشگاه میرسید، قطعا وضعیت دیگری پیدا میکرد و دوم اینکه نویسندگان و خوانندگان حرفهیی ادبیات داستانی متاسفانه نسبت به کسانی که از رشتههای دیگری به این عرصه قدم میگذارند، نوعی گارد دارند. انگار ادبیات ملک مطلقشان است!
البته من از چیزی که میگویید جا نخوردم و با همین تصور آمدم و کتاب را چاپ کردم. کاملا به این موقعیت آگاه بودم که وقتی سالها در یک حرفه دیگر - آن هم بازیگری - کار کرده باشی، برخورد معمولی با تو نخواهد شد. تجربه دوستانم را هم در این زمینه دیده بودم. خیلیها هم به من هشدار داده بودند که بازخوردهای بدی از اهالی ادبیات خواهی گرفت. پیش از این هم، در فیلمسازی و نقاشی و عکاسی، چنین موقعیتی پیش آمده بود و دیده بودم. واقعا جا نخوردم. کاملا آمادگیاش را داشتم. ضمن اینکه یک بخش ماجرا هم مربوط میشود به اخلاقیات خودم. راستش میتوانستم شلوغتر عمل کنم و تبلیغات گستردهتری انجام بدهم ولی نخواستم. دوست نداشتم این کار را بکنم و میخواستم اگر قرار است حرفی راجع به کتاب زده شود، خودم در آن دخیل نباشم.
دیدگاه تان را بنویسید