سعید لیلاز: مهمترین مساله کشور سوءمدیریت است، نه تحریم ها
پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :
فشارهای اقتصادی وارده از سوی غرب چه تاثیری در اقتصاد خرد و کلان کشورمان داشته و این تاثیر در تغییر روندهای سیاسی و اقتصادی کشور تا چه حد تعیینکننده بوده است؟
با توجه بهشدت، ژرفا و گستردگی تحریمها، اینکه بگوییم این تحریمها تاثیری بر اقتصاد ایران و زندگی مردم نداشته است خیلی درست نیست. پیداست که تحریمها روی اقتصاد ایران مثل هر کشور دیگری تاثیر میگذارد. از جمله آنکه سبب شده سوءمدیریتی که حداقل از هفت سال پیش بر ایران حاکم است بروز و ظهور بیشتری پیدا کند. اگر ما بر اقتصاد ایران سوءمدیریت اعمال نمیکردیم خود تحریمها تاثیر کمتر و کوچکتری داشتند و به هیچوجه نمیتوانستند تاثیرگذار باشند، چرا که نگاهی به تاریخ معاصر روابط بینالملل بهویژه در حوزه اقتصاد نشان میدهد تحریم یکی از قدیمیترین سلاحهایی است که همواره کشورهای دنیا علیه یکدیگر به کار گرفتهاند و اتفاق خاص و تازهیی نیست.
استفاده از فشارهای اقتصادی از سوی کشورها علیه یکدیگر از نظر سازمانهای بینالمللی تا چه حد تایید شده و حق تلقی میشود؟
من به این سوال نمیتوانم مطابق دلخواه شما پاسخ دهم زیرا چندان به تاثیرگذاری سازمانهای بینالمللی در این مسائل اهمیتی قائل نیستم بلکه باور دارم در صحنههای بینالمللی مثل صحنه داخلی مناسبات قدرت حاکم است همانطور که لنین میگوید «قانون یعنی روبنای حقوقی قدرت حاکم» و معنای دیگری ندارد.
سازمانهای بینالمللی هم تحتتاثیر همین مناسبات قدرتاند؟
بله، آنها هم روبنای قدرتهای حاکم جهانیاند. اما این مساله چیزی نیست که بخواهیم در چارچوب مناسبات و حقوق بینالملل به آن بپردازیم. حتی تحریمهایی که امریکا اعمال میکند و ما به آنها میگوییم تحریمهای فرامرزی یکطرفه هستند، اما بیقانونی نیستند. مثلا آنها میگویند هر کشتیای که در کوبا لنگر بگیرد تا ششماه یا مدت مشخص دیگری حق پهلو گرفتن در بنادر امریکا را ندارد. خب هر کشوری حاکم بر مناسبات خودش است. یا میگویند شرکتی که به هواپیماهای ایرانی سرویس بدهد یا سوخت برساند حق ندارد با امریکا کار کند. بانکهای چینی هم که با ایران کار میکنند حق ندارند در بورس نیویورک ثبتنام شوند و عضو بورس نیویورک باشند.
اما خود امریکاییها هم بارها اعلام کردهاند که اگر بعضی فشارهای اقتصادی به جای دولتها به ملتها فشار وارد کند از دایره حقوقبشر خارجاند و بالطبع مغایر با قوانین و عرف رایج در امریکا.
اما تفسیر این قانون با کیست. این مثل آن است که شورای نگهبان میتواند قانونی را تایید کند و بعد آن را تفسیر کند. معتقدم آنچه در حوزه داخلی حکم میکند در حوزه بینالمللی هم همان است. برخورد از موضع حقوقی با مساله تحریم به نظرم امری زاید است. البته عیبی ندارد که بخشی از دیپلماسی بخواهد حقانیت فراهم کند، منتها این کار بیفایده است. زیرا در نظام بینالمللی قدرتی به نام ایالت متحده امریکا وجود دارد که ۲۵ درصد اقتصاد جهان را در اختیار گرفته. ولی سهم توان استراتژیک، سیاسی و نظامیاش بیش از ۵۰درصد است. این یعنی هنوز مدت زمان زیادی لازم است تا قدرت ژئوپلتیک امریکا به اندازه قدرت اقتصادیاش کم شود و تا زمانی که این اتفاق نیفتاده امریکاییها قدرت برتر جهان هستند و میتوانند صحنه بینالمللی را به خواست خودشان تغییر دهند.
همیشه در تاریخ فشارهای اقتصادی بخشی از جنگ بین قدرتها بوده است. در صحنه داخلی کشورها هم همینطور است. جریان حاکم میتواند با ابزارهای متعددی جریان منتقد و رقیب خود را تحریم اقتصادی کند. این در صحنه بینالمللی هم هست و همواره هم بوده. در تاریخ معاصر دنیا از زمان جنگ ناپلئون با بریتانیا تا به تحریم رژیم آپارتاید در آفریقای جنوبی این تحریمها به شدیدترین وجه ممکن وجود داشتهاند. حتی گاه از طرف کشورهایی که قدرت مسلط جهانی هم بودهاند علیه کشورهای دیگر تحریم اعمال شده. چنانکه نفت، سلاحی است که تاکنون بیش از یکبار توسط اعراب علیه اسراییل استفاده شده است و همواره اعراب تلاش کردهاند از این سلاح استفاده کنند. البته در مقابل غربیها هم سعی کردهاند آن را خنثی کنند. اصلا سازمان بینالمللی انرژی بعد از تحریم نفت علیه امریکا و اسراییل پدید آمد. بعد از اینکه اعراب فروش نفت را تحریم کردند این سازمان پایهگذاری شد تا از تکرار موارد مشابه ۱۹۷۳ میلادی جلوگیری کند.
با این حساب تحریم ابزار تاثیرگذاری است. پس چرا شما تاکید خود را بر سوءمدیریتها قرار میدهید؟
پاسخ شما در مثالهایی که از عرصه بینالمللی زدم مستتر است. در دوران ناپلئون فرانسه و انگلیس تحریمهای شدیدی را علیه یکدیگر اعمال کردند. ناپلئون در نیروی زمینی نیرومند بود و تمام اروپا را تحت سلطه داشت و قدرت بریتانیا قدرتی دریایی بود. اما تحریم این دو کشور علیه یکدیگر به فروپاشی نینجامید بلکه پیرو این اتفاق سیاسی نظریات اقتصادی پایهگذاری شدند. یک اقتصاددان آلمانی به نام «فردریک لیست» در دهه اول قرن ۱۹ میلادی نظریه «تکیه بر اقتصاد ملی» را مطرح کرد که بر پایه بالا بردن تعرفههای گمرکی و تقویت تولید داخلی قرار دارد. به این ترتیب بحث خودکفایی و خودبسندگی در پاسخ به این فشارها پدید آمد.
این نظریهیی است که در کشور ما بسیار مطرح شده است؛ فکر میکنم پس از اول انقلاب…
بله، نظریهیی که ۳۰ سال است در ایران مطرح میشود و هیچوقت هم به شکل کامل اجرا نشده. اما در عرصه بینالملل مثال دیگر واکنش غرب به جنگ اعراب و اسراییل پس از سال ۱۹۶۷ میلادی است. اصلا مطرح شدن ایران به عنوان یک قدرت منطقهیی یا فرامنطقهیی از همین اتفاقها شروع شد. نگاه ویژه امریکاییها به ایران به عنوان کشوری در خاورمیانه که هم عرب نیست و هم نفت دارد سبب شد که شاه رفته رفته رو بیاید. به این ترتیب غربیها تعاملهایی را آغاز کردند که بتوانند وابستگیشان به نفت را حذف کنند. ذخیره حدود ۶/۱ تا ۷/۱میلیارد بشکهیی استراتژیکی که غربیها دارند برای همین است. همچنین ذخایری که به صورت نفت برداشت نشده دارند و ذخایر تجاری که به اندازه دو ماه مصرف کشورهای خودشان است. در
۲۰-۱۵ سال گذشته مجموع مصرف نفت در کشورهای غربی ثابت مانده در حالی که آنها بهطور متوسط سالی دو درصد رشد اقتصادی دارند. این نشان میدهد که آنها دایما دارند تکیهشان را به مصرف نفت کم میکنند. چند وقت پیش مستندی دیدم درباره نیروگاههای بادی؛ آنها میگویند تا سال ۲۰۲۰ باید در بریتانیا یکچهارم انرژی از نیروگاههای بادی باشد و هزینههای بسیار هنگفتو عظیمی انجام میدهند. البته محیطزیست هم کمک میکند.
بحث برنامهریزی وقتی پدید میآید که شما متوجه میشوید خطراتی اقتصادتان را تهدید میکند. اما متاسفانه این اتفاق در ایران نیفتاده است. اینکه حالا در ایران میگویند تحریمها برای ما خیلی خوب است چون ما شروع میکنیم به خودکفا شدن. . . هم دیر است هم مطابق آن هوشمندی نیست که باید وجود داشته باشد.
آیا تاثیرگذاری فشار اقتصادی به معنای تعیینکننده بودن آن نیز هست؟
اگر با نگاهی کلان به اقتصاد نگاه کنیم، متوجه میشویم که هیچ کدام از تحریمها تاثیر تعیینکنندهیی ندارند. در هیچ موردی تحریمها سبب سقوط حکومتها نشدهاند. حتی عراق که اقتصادش به مراتب ضعیفتر از ایران بود، حقانیتش یکمیلیون بار کمتر از جمهوری اسلامی و اجماع جهانی علیهاش هزار بار بیشتر؛ تا نیروی نظامی نیامد نتوانستند سرنگونش کنند. چنانکه در سفری که همان دوره به عراق داشتم وزیر فرهنگشان میگفت؛ حتی صدور مداد به عراق بهخاطر احتمال استفاده از گرافیت مغز مداد برای مقاوم کردن کلاهک موشکها تحریم شده بود. ولی رژیم صدام فقط با حضور نظامی سرنگون نشد. در موارد مختلف دیگر نیز همین طور. نمونه اعلای این ماجرا تحریم یکجانبهیی است که از سوی امریکا علیه کوبا اعمال شده که فکر میکنم در تاریخ نبرد اقتصادی به نابرابری آن نبردی نبوده است. اما کوباییها سقوط نکردند. حتی ربع قرن بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی که خیلیها فکر میکردند به خاطر حمایت آن است که کوبا مقاومت میکند. ولی دیدید که سقوط نکردند. کوبا موقعیت کرهشمالی، عراق یا ایران را هم ندارد. فاصلهاش با ایالات متحده بیشتر از ۶۰،۱۵۰ کیلومتر نیست؛ یک جزیره کوچک بیپناه، بیدفاع و مواجه با دشوارترین تحریمها که گاه بهگونهیی اعمال میشوند که تصورش برای ما سخت است. حکومت کوبا سقوط نکرد گرچه اقتصادش بهشدت ضعیف شد. ولی ضعف اقتصاد کوبا به شکل عمده در اثر سوءمدیریت حاکم بر کوبا است و نه به خاطر تحریمها. نظام سوسیالیستی که در آنجا پیاده شده سبب میشود مردم انگیزه کافی و شخصی برای کار کردن نداشته باشند و همه کارمندی دولت را کنند. این نظام به آنها اجازه نمیدهد که خلاقیت داشته باشند و رشدشان محدود است.
اتفاقا در مورد ایران هم به نظر میرسد دلیل تاخیر در چارهجویی اساسی و تغییر رویه به این دلیل باشد که ۳۳ سال است کشور ما در شرایط تحریم است و هیچ وقت زندگی مردم از حد نرمال خارج نشده. حتی در دوره جنگ مردم یک زندگی به نسبت معمولی داشتند. به طنز میگفتند ایران جنگ و گرانی است اما ایرانیها بزرگترین میهمانیها را برگزار میکنند. بعد از جنگ در دوران آقای هاشمی و خاتمی هم که اصلا در دورههایی رفاه نسبی اقتصادی برقرار شد. شاید به دلیل همین کم اثر بودن تحریمها بر زندگی مردم بوده که فکر اساسی تا به حال نشده…
همه نگرانی من این است که باز شما بگویید خب ایران تحریم بوده. در حالی که معتقدم تحریمها به هیچوجه عامل تعیینکننده در عقبافتادگی اقتصادی یک کشور نیستند. این سوءمدیریتها هستند که خودشان را پشت تحریمها پنهان میکنند. حقیقت همین است که معاون سازمان برنامه سابق و معاون برنامهریز و اقتصادی رییس دولت میگوید متوسط رشد اقتصادی ایران در هفت سال گذشته نصف هفت سال ماقبل آن بوده است.
اما تحریمها در چند سال اخیر اوج گرفتهاند. تحریمهایی که از اول انقلاب تاکنون به صورت معمول تجربه کردیم هیچ وقت به وسعت تحریمهای اخیر نبودهاند.
منظور شما از چند سال اخیر باید چند ماه اخیر باشد وگرنه حرفتان معنای دیگری ندارد. تحریمها از ژوییه (تیرماه) امسال معنادار شدهاند…
یعنی از زمانی که فشار تحریم نفتی بیشتر شد؟
من برای شما نکتهیی را میگویم، ما در سال ۱۳۸۳ بهطور متوسط روزی چهارمیلیون و ۳۰۰ هزار بشکه نفت تولید کردهایم. اما قبل از اینکه تحریمها شروع شود این تولید به سه و نیم میلیون بشکه رسید. بنابراین اصلا این مسائل ربطی به تحریمها ندارد. از سال ۱۳۸۴ روند اخراج پیمانکاران خارجی شروع شد تا کار به شرکتهای تابعه برخی نهادها سپرده شود. کجای این تصمیم به تحریمها ربط دارد؟ ربط اینکه مرغ یک شبه هشتهزار تومان شود به تحریم چیست؟ اگر بناست بگوییم تحریم عامل است باید بگوییم به چه دلیل و چگونه؟ و بگوییم بعد چرا مرغ پنجهزار تومان میشود؟ من مخالف این هستم که کسی بگوید تحریمها به اقتصاد ایران آسیب میزند. چرا که اینگونه نیست. اینکه در هشت سال گذشته در صنعت نفت ایران سرمایهگذاری صورت نگرفته کجایش به تحریم ربط دارد.
میگویید تحریمها تنها دو ماه است که تشدید یافته اما بعید است سوءمدیریت چیز تازهیی باشد. آیا این سوء مدیریت متوجه دولتهای قبلی هم هست. نمیتوان این سوءمدیریت را تنها متوجه دولت آقای احمدینژاد دانست…
مجموعهزینههای عمرانی سال ۱۳۹۰ در دولت آقای احمدینژاد به قیمت ثابت هنوز به عدد سال ۸۳ در دولت آقای خاتمی نرسیده یا تقریبا معادل آن است در حالی که در این مدت درآمد ارزی آقای احمدینژاد سه برابر شده است…
در مورد تحریم میگویم…
ما رابطه همزمانی را با رابطه علت و معلولی اشتباه میگیریم همیشه هم همینطور بوده… اینکه دو اتفاق با هم همزمان باشند، الزاما به معنای آن نیست که یکی علت دیگری است. ما مسائل اقتصادیمان دیر یا زود میزد بیرون ،تازه تحریم این پروسه را به تعویق انداخت.
مجموع سرمایهگذاری یا هزینههای دولت در سال ۹۰ کاهش یافت سرمایهگذاری خارجی چه؟
آنکه اصلا وجود نداشت که کم شود. نه در دوره آقای خاتمی وجود داشت و نه در دوره آقای احمدینژاد. الان که اینها ادعا میکنند بیشتر شده…
پارسجنوبی و… چه…؟
پارسجنوبی که سرمایهگذاری نیست. دوره آقای خاتمی هم که به آن میگفتند سرمایهگذاری خارجی غلط بود. این سرمایهگذاری نیست. سرمایهگذاری یک معنای فنی مشخصی دارد. ما به روشهای BOT و BOOT سرمایهگذاریهایی در دوره آقای خاتمی جذب کرده بودیم که بدون اینکه کوچکترین ربطی به تحریمها داشته باشد در شهریور ۸۴ به همه اش خاتمه داده شد. عیبی ندارد. گفتند بهجای اینکه توتال کار کند کار را بدهیم دست شرکتهای تابعه برخی نهادهای داخلی. مگر سال ۱۳۸۲ که شرکت «تاو» را از فرودگاه امام بیرون انداختند ماجرا ربطی به تحریم داشت؟ من میگویم مجموع هزینههای عمرانی دولت در سال ۹۰ از سال ۸۳ آقای خاتمی کمتر است. در حالی که درآمد ارزی ایران در این مدت سه برابر شده است. ما به این آمار نباید فکر کنیم؟ واقعیت آن است که تحریمها مثل درختهای نازکی هستند که در کارتونها دیده میشوند و یک فیل پشت آن پنهان شده است. به همین دلیل است که دولت دنبال تئوری تحریم است تا ناکارآمدیها را پشت تاثیرات تحریم پنهان کند. وگرنه مسائل اقتصادی ایران دقیقا از سال ۸۴ شروع شده است.
اما دولت زمانی بر این باور بود که تحریمها تاثیرگذار نیستند؟
اما در زیر این حرف تاثیرگذاری تحریم تبلیغ میشود. اینکه مرغ میشود کیلویی هشتهزار تومان و روزی ۲۴۰ میلیارد تومان نقدینگی به جامعه ترزیق میشود. روزی ۲۴۰ میلیارد تومان قدرت خرید بدون پشتوانه با اقتصاد چه میکند. مجموع این نقدینگی بدون پشتوانه ترزیق شده در سال ۹۱ از مجموع نقدینگی تجمعی و انباشته در صد سال منتهی به سال ۸۳ بیشتر است. تقریبا به اندازه ۱۰ هزار میلیارد تومان.
اما این مساله تعمدی نبوده. شاید یکی از دلایلش همین تحریمهاست…
من متوجه حرف شما نمیشوم… مجموع درآمد ارزی ایران در سال ۱۳۹۰، ۱۲۰میلیارد دلار بوده است…
اما دولت معتقد است این درآمد هزینه شده…
بله هزینه شده اما کجا؟ رشد هزینههای جاری در دولت آقای احمدینژاد دو برابر هزینههای عمرانی بوده…
اما بالاخره هزینه شده؟
بله، حقوق کارمندان دولت اضافه شده و بر مصرف عمومی دامن زده شده… هیچ استراتژی نه در گذشته و نه الان حاکم نبوده است. ما در حالی وارد موقعیت تحریم شدیم که از ۱۵ سال قبل میدانستیم داریم کجا میرویم و میخواهیم چه کنیم. اما سیاستمدارانه عمل نکردهایم. اینکه بگوییم حالا که تحریم است راهکار این است که از مصرفمان کم کنیم سیاست یک انسان هوشمند نیست. در حالیکه ما سال ۱۳۸۱در دولت آقای خاتمی میدانستیم داریم کجا میرویم. برنامه چهارم توسعه دقیقا براساس حرکت به سوی هستهیی شدن ایران بود. در صورتی که در این دوره بارها گفتیم که سیاست هستهیی دولت با سیاست اقتصادیاش تناقض دارد و طبیعی است که مشکل ایجاد کند. هنوز هم همینطور است. حالا که دشمن به پشت درهای بانکمرکزی رسیده به فکر افتادهایم. این مثل کشیدن دیرهنگام ترمز قطار است. در حالی که اگر برنامه چهارم اجرا شده بود الان مصرف ارزی ایران بهگونهیی بود که ما با صادرات ۳۰۰هزار بشکه نفت در روز مشکلاتمان را حل میکردیم. چرا برنامه چهارم به کلی کنار گذاشته شد. چرا حذف یارانه بنزین با پنج سال تاخیر انجام شد. مگر ما نمیدانستیم میخواهیم بگوییم «انرژی هستهیی حق مسلم ما است.» پس چرا اول الگوی مصرف ملی را به سمت اشتباه بردیم و بعد میخواهیم آن را کنترل کنیم. نسکافه الان بخشی از مصرف طبقه متوسط ایران است. کمتر خانهیی است که در آن نسکافه نباشد. ملتی که میخواهد یک جایی بایستد که نباید به واردات نسکافه وابسته باشد.
یعنی شما حرکت به مصرفگرایی را خودخواسته میدانید؟
دقیقا… بیایید به مساله اقتصادی نگاه کنیم و وارد سیاست نشویم. آنجایی که تحریم اثرات شکننده دارد حوزه نفت است. چون تحریم ۳۳ سال است بوده و طوریمان هم نشده… حالا میگویند نفتتان را نمیخریم. ما اگر نتوانیم نفت بفروشیم باز هم درآمد مجموع صادرات نفتمان از مجموع صادرات نفت بهترین سال دولت خاتمی بیشتر است. اینکه دیگر انکار کردنی نیست. حتی اگر عدد صادرات را روی ۸۰۰ هزار بشکه قرار بدهیم. حالا فرض کنید تحریمهای نفتی بهجایی برسد که ورودی ارز به اقتصاد ایران صفر شود. این دو اثر میگذارد یکی روی واردات ایران که بالاترین عدد واردات در دوران اصلاحات که من اسمش را گذاشته بودم بیانضباطی اقتصادی حدود ۳۵ میلیارد دلار بود. الان مجموع واردات ایران صدمیلیارد دلار است. اگر ما برنامه چهارم را ادامه داده بودیم و رسیده بود بهجایی که الان هستیم ما با حدود ۳۰ تا ۴۰ میلیارد دلار صادرات غیرنفتی و حدود ۷ تا ۱۰ میلیارد دلار صادرات نفتی اقتصاد ایران را اداره میکردیم. من هنوز هم معتقدم مشکل اصلی این نیست. برای اینکه وقتی قیمت ارز بهشدت بالا میرود قدرت رقابت در صادرات غیرنفتی بهگونهیی افزایش پیدا میکند که انفجار صادراتی اتفاق میافتد. گران شدن دلار سبب میشود بازارهای کشورهای همسایه را در دست بگیریم. الان یقین دارم که ما سالی ۲۵ میلیارد دلار صادرات قاچاق داریم. برای اینکه حدود سالی ۲۵ میلیارد دلار واردات قاچاق داریم که منبع مالیاش از همین صادرات تامین میشود. اگر شما حساب کنید که سالی ۲۵ میلیارد دلار صادرات غیررسمی دارید و ۳۵ میلیارد دلار صادرات رسمی یعنی ۶۰ میلیارد دلار مصرف ارزی ایران جور میشود. چون کالاهای سرمایهیی که وارد میشود به سالی ۸ تا ۱۰میلیارد دلار نمیرسد. بقیهاش CKD و مواد واسطه و کالاهای مصرفی مثل انگور و سنگ قبر و… است. آن چیزی که برای دولت مشکل ایجاد میکند تحریم نیست بلکه قسمت دوم ماجرا یعنی افزایش بیحساب هزینههای دولت در پرداختها و هزینههای جاری است. پرداخت یارانههای نقدی با علم به قرار گرفتن در شرایط تحریم هیچ توجیه منطقیای نداشته است. در حالی که میزان پولی که از محل افزایش قیمتها دریافت میشود نصف پولی است که به مردم پرداخت میشود. بقیهاش از محل فروش نفت و فروش دلار نفتی به بازار تامین میشود. این دیگر غیرقابل برگشت و غیرقابل بخشودگی است. این حرکتها مغایر دست فرمانی است که ما در حوزه سیاسی جلو بردهایم. ما میدانستیم میخواهیم در حوزه هستهیی شدن چه کنیم؛ اما در اقتصاد دقیقا مغایرش عمل کردهایم. در همان قانونی که برای یارانهها تنظیم شد، گفتند از محل منابع حاصل از افزایش قیمتها ۵۰درصد را بدهیم به مردم، ۳۰درصدش را بدهیم به تولید و ۲۰درصدش را به دولت.
با همه انتقادی که به سیاستهای اقتصادی دولت وارد میدانید، به نظر شما در حال حاضر دولت چه سیاستهایی را میتواند در پیش بگیرد که بتواند از این شرایط به سلامت عبور کند؟
دیر است، مگر آنکه ترمز را بکشیم و تلاطمهای اجتماعی و مدنی را که از کشیدن ترمز پرداختها حاصل میشود، تحمل کنیم. بالاخره اگر قرار باشد حقوقها را کم کنیم، بازنشستهها تحت فشار قرار بگیرند، تورم افزایش پیدا کند و وابستگی به واردات کم شود و عرضه کل کاهش پیدا کند؛ جامعه فارغ از تلاطم نخواهد بود.
یعنی این پیشنهاد عملی شماست و میگویید باید این کارها بشوند؟
راه دیگری وجود ندارد. پیشنهادات دیگر در شرایطی بود که آهنگ برنامه سوم و چهارم و برنامه چشمانداز ۲۰ساله ادامه پیدا میکرد.
برای اینکه این برنامههای اقتصادی با هرج و مرج سیاسی و اجتماعی مواجه نشود چه باید کرد؟
کاری که باید کرد این است که دولت برگردد به مدار انضباط اقتصادی. راهحل اقتصاد ایران یک راهحل سیاسی است و نه اقتصادی. ما به یک دولت آشتی ملی نیاز داریم تا بتوانیم فشار عظیم قابل پیشبینی را به جامعه وارد کنیم و دچار بحران نشویم. هیچ کس دست به اقدامی نمیزند که نتیجهاش ترک برداشتن ساختار اجتماعی باشد.
یعنی مشکلات اقتصادی ما راهکار سیاسی دارد؟
مطلقا راهکارش سیاسی است. اگر بنا بود اقتصادی باشد و کشور براساس آهنگ برنامههای توسعه پیش میرفت، در برنامه پنجم متوسط رشد اقتصادیمان به ۵/۵ درصد میرسید. حال آنکه رشد اقتصادی امسال ما به نظر من منفی است و این تازه قبل از شروع تاثیر تحریمهاست. این اقتصاد یک راهحل سیاسی میخواهد زیرا راهی جز اینکه شما یک انضباط اقتصادی را بهشدت تمام اعمال کنید، ندارید. من الان از هرکسی که میگوید میخواهم کاندیدای ریاستجمهوری شوم، دو سوال میپرسم؛ اول آنکه میخواهد با پرداخت یارانههای نقدی چه کند؟ چه کسی جرات دارد یارانهها را ندهد؟ دوم اینکه با نقش برخی نهادها و نیروها در اقتصاد چه خواهد کرد؟ چطور میشود طبقهیی را که به درآمدها و رویههایی عادت کرده از این رویهها جدا کرد؟
چرا تاثیرات رشد اقتصادی ۷درصدی سال ۱۳۸۱ ماندگار نشد؟
دوام ندارد زیرا تحولات اجتماعی ساختار اقتصادی را به هم میزند. اگر بخواهیم عمیقتر صحبت کنیم، من ظهور دولت آقای احمدینژاد را محصول رادیکالیسم دولت بوش میدانم و افزایش درآمدهای نفتی ایران یعنی هر وقت در ایران درآمدهای نفتی افزایش پیدا کرده دولتهای تکنوکرات کنار گذاشته شدهاند.
به هر حال هر چقدر هم که شما بگویید تحریمها موثر نیست، عده دیگری نظری مخالف شما دارند.
من نمیگویم تحریمها موثر نیست. تحریمها حتما موثر و آزاردهنده است ولی هرگز در تاریخ تاثیر تعیینکننده نداشته است. اقتصاد ایران ۲۰، ۱۵ برابر قویتر از اقتصاد کوباست، ما ۱۴- ۱۵ همسایه داریم و ۷۵میلیون جمعیت. کوبا جزیرهیی است با ۱۰میلیون جمعیت و ۹۵ کیلومتر مربع مساحت، اگر کوبا در برابر رذیلانهترین تحریمهای تاریخ سقوط نکرده، به طریق اولی ایران سقوط پیدا نمیکند. من تا حالا ندیدهام رژیمی با تحریم سقوط کند. شاید استثنا رژیم آپارتاید در آفریقای جنوبی باشد که آن هم به خاطر تحریم اقتصادی سقوط نکرد بلکه سفیدپوستها بعد از مذاکره با نلسون ماندلا و غرب به این نتیجه رسیدند که نانشان در این است که اکثریت سیاهپوست روی کار بیایند؛ یعنی باز هم صرفه اقتصادی را دنبال کردند.
با توجه به اینکه خیلیها اعتقاد دارند دیپلماسی جهانی خواه ناخواه به سمت همگرایی حرکت میکند و شما میگویید دیپلماسی ایران واگراست، فکر میکنید آن همگرایی میتواند این دیپلماسی را تحتتاثیر قرار دهد و ما را ملزم کند که به جای تکیه بر نظریه اقتصاد ملی و همهچیز خودکفایی به سمت اقتصادی برویم که در اقتصاد جهانی نقش خودش را ایفا میکند؟
دیپلماسی ایران در هفت سال گذشته عجیب بوده گویا هدف اصلی دولت ما هستهیی شدن نبوده است. وقتی شما میخواهید هستهیی بشوید، سعی میکنید در تمام موارد دیگر این را اصل قرار دهید و بگویید ما با جامعه جهانی مسالهیی نداریم چون سانتریفوژها به سرعت نصب میشوند. همه ۶۰هزار سانتریفوژ در دولت آقای خاتمی خریده شد. مهم خریدن بود. برای اینکه سیاست تنشزدایی جلو برده میشد در حالی که هستهیی شدن در زیر این لایه پیش میرفت. چرا؟ چون محور هستهیی شدن بود و روی یک موضوع تمرکز داشتیم. شما وقتی میخواهید ساعت دو نیمهشب چیزی را از جایی بردارید که با دهل و سنج نمیروید. اگر دهل بزنید دنبال کار دیگری هستید. اینکه شما به محض روی کار آمدن بحث هولوکاست را مطرح کنید و سریعترین اجماع بینالمللی را علیه خودتان ایجاد کنید، معنیاش این است که دنبال هستهیی شدن نیستید، بلکه شما دنبال ایجاد رادیکالیزمی هستید که سود آن تنها به جیب شبکه فساد مالی میرود.سعید لیلاز، یکی از اقتصاددانهایی است که اقتصاد را به زبان ساده موشکافی میکند اما تحلیلهای او از عمق بسیاری برخوردار است. این گفتوگو پر از آمار و ارقام و مدرک است برای اثبات آنکه «تحریمها» دلیل اصلی مشکل اقتصادی ایران نیست. او سوءمدیریت در کشور را مهمترین مساله میداند. این گفتوگو در شهریورماه انجام گرفت و اکنون میبینیم که پیشبینی های لیلاز درباره مسایلی چون نوسانات ارز تحقق یافته است.
فشارهای اقتصادی وارده از سوی غرب چه تاثیری در اقتصاد خرد و کلان کشورمان داشته و این تاثیر در تغییر روندهای سیاسی و اقتصادی کشور تا چه حد تعیینکننده بوده است؟
با توجه بهشدت، ژرفا و گستردگی تحریمها، اینکه بگوییم این تحریمها تاثیری بر اقتصاد ایران و زندگی مردم نداشته است خیلی درست نیست. پیداست که تحریمها روی اقتصاد ایران مثل هر کشور دیگری تاثیر میگذارد. از جمله آنکه سبب شده سوءمدیریتی که حداقل از هفت سال پیش بر ایران حاکم است بروز و ظهور بیشتری پیدا کند. اگر ما بر اقتصاد ایران سوءمدیریت اعمال نمیکردیم خود تحریمها تاثیر کمتر و کوچکتری داشتند و به هیچوجه نمیتوانستند تاثیرگذار باشند، چرا که نگاهی به تاریخ معاصر روابط بینالملل بهویژه در حوزه اقتصاد نشان میدهد تحریم یکی از قدیمیترین سلاحهایی است که همواره کشورهای دنیا علیه یکدیگر به کار گرفتهاند و اتفاق خاص و تازهیی نیست.
استفاده از فشارهای اقتصادی از سوی کشورها علیه یکدیگر از نظر سازمانهای بینالمللی تا چه حد تایید شده و حق تلقی میشود؟
من به این سوال نمیتوانم مطابق دلخواه شما پاسخ دهم زیرا چندان به تاثیرگذاری سازمانهای بینالمللی در این مسائل اهمیتی قائل نیستم بلکه باور دارم در صحنههای بینالمللی مثل صحنه داخلی مناسبات قدرت حاکم است همانطور که لنین میگوید «قانون یعنی روبنای حقوقی قدرت حاکم» و معنای دیگری ندارد.
سازمانهای بینالمللی هم تحتتاثیر همین مناسبات قدرتاند؟
بله، آنها هم روبنای قدرتهای حاکم جهانیاند. اما این مساله چیزی نیست که بخواهیم در چارچوب مناسبات و حقوق بینالملل به آن بپردازیم. حتی تحریمهایی که امریکا اعمال میکند و ما به آنها میگوییم تحریمهای فرامرزی یکطرفه هستند، اما بیقانونی نیستند. مثلا آنها میگویند هر کشتیای که در کوبا لنگر بگیرد تا ششماه یا مدت مشخص دیگری حق پهلو گرفتن در بنادر امریکا را ندارد. خب هر کشوری حاکم بر مناسبات خودش است. یا میگویند شرکتی که به هواپیماهای ایرانی سرویس بدهد یا سوخت برساند حق ندارد با امریکا کار کند. بانکهای چینی هم که با ایران کار میکنند حق ندارند در بورس نیویورک ثبتنام شوند و عضو بورس نیویورک باشند.
اما خود امریکاییها هم بارها اعلام کردهاند که اگر بعضی فشارهای اقتصادی به جای دولتها به ملتها فشار وارد کند از دایره حقوقبشر خارجاند و بالطبع مغایر با قوانین و عرف رایج در امریکا.
اما تفسیر این قانون با کیست. این مثل آن است که شورای نگهبان میتواند قانونی را تایید کند و بعد آن را تفسیر کند. معتقدم آنچه در حوزه داخلی حکم میکند در حوزه بینالمللی هم همان است. برخورد از موضع حقوقی با مساله تحریم به نظرم امری زاید است. البته عیبی ندارد که بخشی از دیپلماسی بخواهد حقانیت فراهم کند، منتها این کار بیفایده است. زیرا در نظام بینالمللی قدرتی به نام ایالت متحده امریکا وجود دارد که ۲۵ درصد اقتصاد جهان را در اختیار گرفته. ولی سهم توان استراتژیک، سیاسی و نظامیاش بیش از ۵۰درصد است. این یعنی هنوز مدت زمان زیادی لازم است تا قدرت ژئوپلتیک امریکا به اندازه قدرت اقتصادیاش کم شود و تا زمانی که این اتفاق نیفتاده امریکاییها قدرت برتر جهان هستند و میتوانند صحنه بینالمللی را به خواست خودشان تغییر دهند.
همیشه در تاریخ فشارهای اقتصادی بخشی از جنگ بین قدرتها بوده است. در صحنه داخلی کشورها هم همینطور است. جریان حاکم میتواند با ابزارهای متعددی جریان منتقد و رقیب خود را تحریم اقتصادی کند. این در صحنه بینالمللی هم هست و همواره هم بوده. در تاریخ معاصر دنیا از زمان جنگ ناپلئون با بریتانیا تا به تحریم رژیم آپارتاید در آفریقای جنوبی این تحریمها به شدیدترین وجه ممکن وجود داشتهاند. حتی گاه از طرف کشورهایی که قدرت مسلط جهانی هم بودهاند علیه کشورهای دیگر تحریم اعمال شده. چنانکه نفت، سلاحی است که تاکنون بیش از یکبار توسط اعراب علیه اسراییل استفاده شده است و همواره اعراب تلاش کردهاند از این سلاح استفاده کنند. البته در مقابل غربیها هم سعی کردهاند آن را خنثی کنند. اصلا سازمان بینالمللی انرژی بعد از تحریم نفت علیه امریکا و اسراییل پدید آمد. بعد از اینکه اعراب فروش نفت را تحریم کردند این سازمان پایهگذاری شد تا از تکرار موارد مشابه ۱۹۷۳ میلادی جلوگیری کند.
با این حساب تحریم ابزار تاثیرگذاری است. پس چرا شما تاکید خود را بر سوءمدیریتها قرار میدهید؟
پاسخ شما در مثالهایی که از عرصه بینالمللی زدم مستتر است. در دوران ناپلئون فرانسه و انگلیس تحریمهای شدیدی را علیه یکدیگر اعمال کردند. ناپلئون در نیروی زمینی نیرومند بود و تمام اروپا را تحت سلطه داشت و قدرت بریتانیا قدرتی دریایی بود. اما تحریم این دو کشور علیه یکدیگر به فروپاشی نینجامید بلکه پیرو این اتفاق سیاسی نظریات اقتصادی پایهگذاری شدند. یک اقتصاددان آلمانی به نام «فردریک لیست» در دهه اول قرن ۱۹ میلادی نظریه «تکیه بر اقتصاد ملی» را مطرح کرد که بر پایه بالا بردن تعرفههای گمرکی و تقویت تولید داخلی قرار دارد. به این ترتیب بحث خودکفایی و خودبسندگی در پاسخ به این فشارها پدید آمد.
این نظریهیی است که در کشور ما بسیار مطرح شده است؛ فکر میکنم پس از اول انقلاب…
بله، نظریهیی که ۳۰ سال است در ایران مطرح میشود و هیچوقت هم به شکل کامل اجرا نشده. اما در عرصه بینالملل مثال دیگر واکنش غرب به جنگ اعراب و اسراییل پس از سال ۱۹۶۷ میلادی است. اصلا مطرح شدن ایران به عنوان یک قدرت منطقهیی یا فرامنطقهیی از همین اتفاقها شروع شد. نگاه ویژه امریکاییها به ایران به عنوان کشوری در خاورمیانه که هم عرب نیست و هم نفت دارد سبب شد که شاه رفته رفته رو بیاید. به این ترتیب غربیها تعاملهایی را آغاز کردند که بتوانند وابستگیشان به نفت را حذف کنند. ذخیره حدود ۶/۱ تا ۷/۱میلیارد بشکهیی استراتژیکی که غربیها دارند برای همین است. همچنین ذخایری که به صورت نفت برداشت نشده دارند و ذخایر تجاری که به اندازه دو ماه مصرف کشورهای خودشان است. در
۲۰-۱۵ سال گذشته مجموع مصرف نفت در کشورهای غربی ثابت مانده در حالی که آنها بهطور متوسط سالی دو درصد رشد اقتصادی دارند. این نشان میدهد که آنها دایما دارند تکیهشان را به مصرف نفت کم میکنند. چند وقت پیش مستندی دیدم درباره نیروگاههای بادی؛ آنها میگویند تا سال ۲۰۲۰ باید در بریتانیا یکچهارم انرژی از نیروگاههای بادی باشد و هزینههای بسیار هنگفتو عظیمی انجام میدهند. البته محیطزیست هم کمک میکند.
بحث برنامهریزی وقتی پدید میآید که شما متوجه میشوید خطراتی اقتصادتان را تهدید میکند. اما متاسفانه این اتفاق در ایران نیفتاده است. اینکه حالا در ایران میگویند تحریمها برای ما خیلی خوب است چون ما شروع میکنیم به خودکفا شدن. . . هم دیر است هم مطابق آن هوشمندی نیست که باید وجود داشته باشد.
آیا تاثیرگذاری فشار اقتصادی به معنای تعیینکننده بودن آن نیز هست؟
اگر با نگاهی کلان به اقتصاد نگاه کنیم، متوجه میشویم که هیچ کدام از تحریمها تاثیر تعیینکنندهیی ندارند. در هیچ موردی تحریمها سبب سقوط حکومتها نشدهاند. حتی عراق که اقتصادش به مراتب ضعیفتر از ایران بود، حقانیتش یکمیلیون بار کمتر از جمهوری اسلامی و اجماع جهانی علیهاش هزار بار بیشتر؛ تا نیروی نظامی نیامد نتوانستند سرنگونش کنند. چنانکه در سفری که همان دوره به عراق داشتم وزیر فرهنگشان میگفت؛ حتی صدور مداد به عراق بهخاطر احتمال استفاده از گرافیت مغز مداد برای مقاوم کردن کلاهک موشکها تحریم شده بود. ولی رژیم صدام فقط با حضور نظامی سرنگون نشد. در موارد مختلف دیگر نیز همین طور. نمونه اعلای این ماجرا تحریم یکجانبهیی است که از سوی امریکا علیه کوبا اعمال شده که فکر میکنم در تاریخ نبرد اقتصادی به نابرابری آن نبردی نبوده است. اما کوباییها سقوط نکردند. حتی ربع قرن بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی که خیلیها فکر میکردند به خاطر حمایت آن است که کوبا مقاومت میکند. ولی دیدید که سقوط نکردند. کوبا موقعیت کرهشمالی، عراق یا ایران را هم ندارد. فاصلهاش با ایالات متحده بیشتر از ۶۰،۱۵۰ کیلومتر نیست؛ یک جزیره کوچک بیپناه، بیدفاع و مواجه با دشوارترین تحریمها که گاه بهگونهیی اعمال میشوند که تصورش برای ما سخت است. حکومت کوبا سقوط نکرد گرچه اقتصادش بهشدت ضعیف شد. ولی ضعف اقتصاد کوبا به شکل عمده در اثر سوءمدیریت حاکم بر کوبا است و نه به خاطر تحریمها. نظام سوسیالیستی که در آنجا پیاده شده سبب میشود مردم انگیزه کافی و شخصی برای کار کردن نداشته باشند و همه کارمندی دولت را کنند. این نظام به آنها اجازه نمیدهد که خلاقیت داشته باشند و رشدشان محدود است.
اتفاقا در مورد ایران هم به نظر میرسد دلیل تاخیر در چارهجویی اساسی و تغییر رویه به این دلیل باشد که ۳۳ سال است کشور ما در شرایط تحریم است و هیچ وقت زندگی مردم از حد نرمال خارج نشده. حتی در دوره جنگ مردم یک زندگی به نسبت معمولی داشتند. به طنز میگفتند ایران جنگ و گرانی است اما ایرانیها بزرگترین میهمانیها را برگزار میکنند. بعد از جنگ در دوران آقای هاشمی و خاتمی هم که اصلا در دورههایی رفاه نسبی اقتصادی برقرار شد. شاید به دلیل همین کم اثر بودن تحریمها بر زندگی مردم بوده که فکر اساسی تا به حال نشده…
همه نگرانی من این است که باز شما بگویید خب ایران تحریم بوده. در حالی که معتقدم تحریمها به هیچوجه عامل تعیینکننده در عقبافتادگی اقتصادی یک کشور نیستند. این سوءمدیریتها هستند که خودشان را پشت تحریمها پنهان میکنند. حقیقت همین است که معاون سازمان برنامه سابق و معاون برنامهریز و اقتصادی رییس دولت میگوید متوسط رشد اقتصادی ایران در هفت سال گذشته نصف هفت سال ماقبل آن بوده است.
اما تحریمها در چند سال اخیر اوج گرفتهاند. تحریمهایی که از اول انقلاب تاکنون به صورت معمول تجربه کردیم هیچ وقت به وسعت تحریمهای اخیر نبودهاند.
منظور شما از چند سال اخیر باید چند ماه اخیر باشد وگرنه حرفتان معنای دیگری ندارد. تحریمها از ژوییه (تیرماه) امسال معنادار شدهاند…
یعنی از زمانی که فشار تحریم نفتی بیشتر شد؟
من برای شما نکتهیی را میگویم، ما در سال ۱۳۸۳ بهطور متوسط روزی چهارمیلیون و ۳۰۰ هزار بشکه نفت تولید کردهایم. اما قبل از اینکه تحریمها شروع شود این تولید به سه و نیم میلیون بشکه رسید. بنابراین اصلا این مسائل ربطی به تحریمها ندارد. از سال ۱۳۸۴ روند اخراج پیمانکاران خارجی شروع شد تا کار به شرکتهای تابعه برخی نهادها سپرده شود. کجای این تصمیم به تحریمها ربط دارد؟ ربط اینکه مرغ یک شبه هشتهزار تومان شود به تحریم چیست؟ اگر بناست بگوییم تحریم عامل است باید بگوییم به چه دلیل و چگونه؟ و بگوییم بعد چرا مرغ پنجهزار تومان میشود؟ من مخالف این هستم که کسی بگوید تحریمها به اقتصاد ایران آسیب میزند. چرا که اینگونه نیست. اینکه در هشت سال گذشته در صنعت نفت ایران سرمایهگذاری صورت نگرفته کجایش به تحریم ربط دارد.
میگویید تحریمها تنها دو ماه است که تشدید یافته اما بعید است سوءمدیریت چیز تازهیی باشد. آیا این سوء مدیریت متوجه دولتهای قبلی هم هست. نمیتوان این سوءمدیریت را تنها متوجه دولت آقای احمدینژاد دانست…
مجموعهزینههای عمرانی سال ۱۳۹۰ در دولت آقای احمدینژاد به قیمت ثابت هنوز به عدد سال ۸۳ در دولت آقای خاتمی نرسیده یا تقریبا معادل آن است در حالی که در این مدت درآمد ارزی آقای احمدینژاد سه برابر شده است…
در مورد تحریم میگویم…
ما رابطه همزمانی را با رابطه علت و معلولی اشتباه میگیریم همیشه هم همینطور بوده… اینکه دو اتفاق با هم همزمان باشند، الزاما به معنای آن نیست که یکی علت دیگری است. ما مسائل اقتصادیمان دیر یا زود میزد بیرون ،تازه تحریم این پروسه را به تعویق انداخت.
مجموع سرمایهگذاری یا هزینههای دولت در سال ۹۰ کاهش یافت سرمایهگذاری خارجی چه؟
آنکه اصلا وجود نداشت که کم شود. نه در دوره آقای خاتمی وجود داشت و نه در دوره آقای احمدینژاد. الان که اینها ادعا میکنند بیشتر شده…
پارسجنوبی و… چه…؟
پارسجنوبی که سرمایهگذاری نیست. دوره آقای خاتمی هم که به آن میگفتند سرمایهگذاری خارجی غلط بود. این سرمایهگذاری نیست. سرمایهگذاری یک معنای فنی مشخصی دارد. ما به روشهای BOT و BOOT سرمایهگذاریهایی در دوره آقای خاتمی جذب کرده بودیم که بدون اینکه کوچکترین ربطی به تحریمها داشته باشد در شهریور ۸۴ به همه اش خاتمه داده شد. عیبی ندارد. گفتند بهجای اینکه توتال کار کند کار را بدهیم دست شرکتهای تابعه برخی نهادهای داخلی. مگر سال ۱۳۸۲ که شرکت «تاو» را از فرودگاه امام بیرون انداختند ماجرا ربطی به تحریم داشت؟ من میگویم مجموع هزینههای عمرانی دولت در سال ۹۰ از سال ۸۳ آقای خاتمی کمتر است. در حالی که درآمد ارزی ایران در این مدت سه برابر شده است. ما به این آمار نباید فکر کنیم؟ واقعیت آن است که تحریمها مثل درختهای نازکی هستند که در کارتونها دیده میشوند و یک فیل پشت آن پنهان شده است. به همین دلیل است که دولت دنبال تئوری تحریم است تا ناکارآمدیها را پشت تاثیرات تحریم پنهان کند. وگرنه مسائل اقتصادی ایران دقیقا از سال ۸۴ شروع شده است.
اما دولت زمانی بر این باور بود که تحریمها تاثیرگذار نیستند؟
اما در زیر این حرف تاثیرگذاری تحریم تبلیغ میشود. اینکه مرغ میشود کیلویی هشتهزار تومان و روزی ۲۴۰ میلیارد تومان نقدینگی به جامعه ترزیق میشود. روزی ۲۴۰ میلیارد تومان قدرت خرید بدون پشتوانه با اقتصاد چه میکند. مجموع این نقدینگی بدون پشتوانه ترزیق شده در سال ۹۱ از مجموع نقدینگی تجمعی و انباشته در صد سال منتهی به سال ۸۳ بیشتر است. تقریبا به اندازه ۱۰ هزار میلیارد تومان.
اما این مساله تعمدی نبوده. شاید یکی از دلایلش همین تحریمهاست…
من متوجه حرف شما نمیشوم… مجموع درآمد ارزی ایران در سال ۱۳۹۰، ۱۲۰میلیارد دلار بوده است…
اما دولت معتقد است این درآمد هزینه شده…
بله هزینه شده اما کجا؟ رشد هزینههای جاری در دولت آقای احمدینژاد دو برابر هزینههای عمرانی بوده…
اما بالاخره هزینه شده؟
بله، حقوق کارمندان دولت اضافه شده و بر مصرف عمومی دامن زده شده… هیچ استراتژی نه در گذشته و نه الان حاکم نبوده است. ما در حالی وارد موقعیت تحریم شدیم که از ۱۵ سال قبل میدانستیم داریم کجا میرویم و میخواهیم چه کنیم. اما سیاستمدارانه عمل نکردهایم. اینکه بگوییم حالا که تحریم است راهکار این است که از مصرفمان کم کنیم سیاست یک انسان هوشمند نیست. در حالیکه ما سال ۱۳۸۱در دولت آقای خاتمی میدانستیم داریم کجا میرویم. برنامه چهارم توسعه دقیقا براساس حرکت به سوی هستهیی شدن ایران بود. در صورتی که در این دوره بارها گفتیم که سیاست هستهیی دولت با سیاست اقتصادیاش تناقض دارد و طبیعی است که مشکل ایجاد کند. هنوز هم همینطور است. حالا که دشمن به پشت درهای بانکمرکزی رسیده به فکر افتادهایم. این مثل کشیدن دیرهنگام ترمز قطار است. در حالی که اگر برنامه چهارم اجرا شده بود الان مصرف ارزی ایران بهگونهیی بود که ما با صادرات ۳۰۰هزار بشکه نفت در روز مشکلاتمان را حل میکردیم. چرا برنامه چهارم به کلی کنار گذاشته شد. چرا حذف یارانه بنزین با پنج سال تاخیر انجام شد. مگر ما نمیدانستیم میخواهیم بگوییم «انرژی هستهیی حق مسلم ما است.» پس چرا اول الگوی مصرف ملی را به سمت اشتباه بردیم و بعد میخواهیم آن را کنترل کنیم. نسکافه الان بخشی از مصرف طبقه متوسط ایران است. کمتر خانهیی است که در آن نسکافه نباشد. ملتی که میخواهد یک جایی بایستد که نباید به واردات نسکافه وابسته باشد.
یعنی شما حرکت به مصرفگرایی را خودخواسته میدانید؟
دقیقا… بیایید به مساله اقتصادی نگاه کنیم و وارد سیاست نشویم. آنجایی که تحریم اثرات شکننده دارد حوزه نفت است. چون تحریم ۳۳ سال است بوده و طوریمان هم نشده… حالا میگویند نفتتان را نمیخریم. ما اگر نتوانیم نفت بفروشیم باز هم درآمد مجموع صادرات نفتمان از مجموع صادرات نفت بهترین سال دولت خاتمی بیشتر است. اینکه دیگر انکار کردنی نیست. حتی اگر عدد صادرات را روی ۸۰۰ هزار بشکه قرار بدهیم. حالا فرض کنید تحریمهای نفتی بهجایی برسد که ورودی ارز به اقتصاد ایران صفر شود. این دو اثر میگذارد یکی روی واردات ایران که بالاترین عدد واردات در دوران اصلاحات که من اسمش را گذاشته بودم بیانضباطی اقتصادی حدود ۳۵ میلیارد دلار بود. الان مجموع واردات ایران صدمیلیارد دلار است. اگر ما برنامه چهارم را ادامه داده بودیم و رسیده بود بهجایی که الان هستیم ما با حدود ۳۰ تا ۴۰ میلیارد دلار صادرات غیرنفتی و حدود ۷ تا ۱۰ میلیارد دلار صادرات نفتی اقتصاد ایران را اداره میکردیم. من هنوز هم معتقدم مشکل اصلی این نیست. برای اینکه وقتی قیمت ارز بهشدت بالا میرود قدرت رقابت در صادرات غیرنفتی بهگونهیی افزایش پیدا میکند که انفجار صادراتی اتفاق میافتد. گران شدن دلار سبب میشود بازارهای کشورهای همسایه را در دست بگیریم. الان یقین دارم که ما سالی ۲۵ میلیارد دلار صادرات قاچاق داریم. برای اینکه حدود سالی ۲۵ میلیارد دلار واردات قاچاق داریم که منبع مالیاش از همین صادرات تامین میشود. اگر شما حساب کنید که سالی ۲۵ میلیارد دلار صادرات غیررسمی دارید و ۳۵ میلیارد دلار صادرات رسمی یعنی ۶۰ میلیارد دلار مصرف ارزی ایران جور میشود. چون کالاهای سرمایهیی که وارد میشود به سالی ۸ تا ۱۰میلیارد دلار نمیرسد. بقیهاش CKD و مواد واسطه و کالاهای مصرفی مثل انگور و سنگ قبر و… است. آن چیزی که برای دولت مشکل ایجاد میکند تحریم نیست بلکه قسمت دوم ماجرا یعنی افزایش بیحساب هزینههای دولت در پرداختها و هزینههای جاری است. پرداخت یارانههای نقدی با علم به قرار گرفتن در شرایط تحریم هیچ توجیه منطقیای نداشته است. در حالی که میزان پولی که از محل افزایش قیمتها دریافت میشود نصف پولی است که به مردم پرداخت میشود. بقیهاش از محل فروش نفت و فروش دلار نفتی به بازار تامین میشود. این دیگر غیرقابل برگشت و غیرقابل بخشودگی است. این حرکتها مغایر دست فرمانی است که ما در حوزه سیاسی جلو بردهایم. ما میدانستیم میخواهیم در حوزه هستهیی شدن چه کنیم؛ اما در اقتصاد دقیقا مغایرش عمل کردهایم. در همان قانونی که برای یارانهها تنظیم شد، گفتند از محل منابع حاصل از افزایش قیمتها ۵۰درصد را بدهیم به مردم، ۳۰درصدش را بدهیم به تولید و ۲۰درصدش را به دولت.
با همه انتقادی که به سیاستهای اقتصادی دولت وارد میدانید، به نظر شما در حال حاضر دولت چه سیاستهایی را میتواند در پیش بگیرد که بتواند از این شرایط به سلامت عبور کند؟
دیر است، مگر آنکه ترمز را بکشیم و تلاطمهای اجتماعی و مدنی را که از کشیدن ترمز پرداختها حاصل میشود، تحمل کنیم. بالاخره اگر قرار باشد حقوقها را کم کنیم، بازنشستهها تحت فشار قرار بگیرند، تورم افزایش پیدا کند و وابستگی به واردات کم شود و عرضه کل کاهش پیدا کند؛ جامعه فارغ از تلاطم نخواهد بود.
یعنی این پیشنهاد عملی شماست و میگویید باید این کارها بشوند؟
راه دیگری وجود ندارد. پیشنهادات دیگر در شرایطی بود که آهنگ برنامه سوم و چهارم و برنامه چشمانداز ۲۰ساله ادامه پیدا میکرد.
برای اینکه این برنامههای اقتصادی با هرج و مرج سیاسی و اجتماعی مواجه نشود چه باید کرد؟
کاری که باید کرد این است که دولت برگردد به مدار انضباط اقتصادی. راهحل اقتصاد ایران یک راهحل سیاسی است و نه اقتصادی. ما به یک دولت آشتی ملی نیاز داریم تا بتوانیم فشار عظیم قابل پیشبینی را به جامعه وارد کنیم و دچار بحران نشویم. هیچ کس دست به اقدامی نمیزند که نتیجهاش ترک برداشتن ساختار اجتماعی باشد.
یعنی مشکلات اقتصادی ما راهکار سیاسی دارد؟
مطلقا راهکارش سیاسی است. اگر بنا بود اقتصادی باشد و کشور براساس آهنگ برنامههای توسعه پیش میرفت، در برنامه پنجم متوسط رشد اقتصادیمان به ۵/۵ درصد میرسید. حال آنکه رشد اقتصادی امسال ما به نظر من منفی است و این تازه قبل از شروع تاثیر تحریمهاست. این اقتصاد یک راهحل سیاسی میخواهد زیرا راهی جز اینکه شما یک انضباط اقتصادی را بهشدت تمام اعمال کنید، ندارید. من الان از هرکسی که میگوید میخواهم کاندیدای ریاستجمهوری شوم، دو سوال میپرسم؛ اول آنکه میخواهد با پرداخت یارانههای نقدی چه کند؟ چه کسی جرات دارد یارانهها را ندهد؟ دوم اینکه با نقش برخی نهادها و نیروها در اقتصاد چه خواهد کرد؟ چطور میشود طبقهیی را که به درآمدها و رویههایی عادت کرده از این رویهها جدا کرد؟
چرا تاثیرات رشد اقتصادی ۷درصدی سال ۱۳۸۱ ماندگار نشد؟
دوام ندارد زیرا تحولات اجتماعی ساختار اقتصادی را به هم میزند. اگر بخواهیم عمیقتر صحبت کنیم، من ظهور دولت آقای احمدینژاد را محصول رادیکالیسم دولت بوش میدانم و افزایش درآمدهای نفتی ایران یعنی هر وقت در ایران درآمدهای نفتی افزایش پیدا کرده دولتهای تکنوکرات کنار گذاشته شدهاند.
به هر حال هر چقدر هم که شما بگویید تحریمها موثر نیست، عده دیگری نظری مخالف شما دارند.
من نمیگویم تحریمها موثر نیست. تحریمها حتما موثر و آزاردهنده است ولی هرگز در تاریخ تاثیر تعیینکننده نداشته است. اقتصاد ایران ۲۰، ۱۵ برابر قویتر از اقتصاد کوباست، ما ۱۴- ۱۵ همسایه داریم و ۷۵میلیون جمعیت. کوبا جزیرهیی است با ۱۰میلیون جمعیت و ۹۵ کیلومتر مربع مساحت، اگر کوبا در برابر رذیلانهترین تحریمهای تاریخ سقوط نکرده، به طریق اولی ایران سقوط پیدا نمیکند. من تا حالا ندیدهام رژیمی با تحریم سقوط کند. شاید استثنا رژیم آپارتاید در آفریقای جنوبی باشد که آن هم به خاطر تحریم اقتصادی سقوط نکرد بلکه سفیدپوستها بعد از مذاکره با نلسون ماندلا و غرب به این نتیجه رسیدند که نانشان در این است که اکثریت سیاهپوست روی کار بیایند؛ یعنی باز هم صرفه اقتصادی را دنبال کردند.
با توجه به اینکه خیلیها اعتقاد دارند دیپلماسی جهانی خواه ناخواه به سمت همگرایی حرکت میکند و شما میگویید دیپلماسی ایران واگراست، فکر میکنید آن همگرایی میتواند این دیپلماسی را تحتتاثیر قرار دهد و ما را ملزم کند که به جای تکیه بر نظریه اقتصاد ملی و همهچیز خودکفایی به سمت اقتصادی برویم که در اقتصاد جهانی نقش خودش را ایفا میکند؟
دیپلماسی ایران در هفت سال گذشته عجیب بوده گویا هدف اصلی دولت ما هستهیی شدن نبوده است. وقتی شما میخواهید هستهیی بشوید، سعی میکنید در تمام موارد دیگر این را اصل قرار دهید و بگویید ما با جامعه جهانی مسالهیی نداریم چون سانتریفوژها به سرعت نصب میشوند. همه ۶۰هزار سانتریفوژ در دولت آقای خاتمی خریده شد. مهم خریدن بود. برای اینکه سیاست تنشزدایی جلو برده میشد در حالی که هستهیی شدن در زیر این لایه پیش میرفت. چرا؟ چون محور هستهیی شدن بود و روی یک موضوع تمرکز داشتیم. شما وقتی میخواهید ساعت دو نیمهشب چیزی را از جایی بردارید که با دهل و سنج نمیروید. اگر دهل بزنید دنبال کار دیگری هستید. اینکه شما به محض روی کار آمدن بحث هولوکاست را مطرح کنید و سریعترین اجماع بینالمللی را علیه خودتان ایجاد کنید، معنیاش این است که دنبال هستهیی شدن نیستید، بلکه شما دنبال ایجاد رادیکالیزمی هستید که سود آن تنها به جیب شبکه فساد مالی میرود.
دیدگاه تان را بنویسید