کد خبر: 90000
تاریخ انتشار :

تفسیر سیدمحمدعلی ایازی درباره آیه وضو در قرآن و نظریه شیعه و سنی

پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :

پایگاه خبری تحلیلی نامه نیوز (namehnews.com) :

«یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَى الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَى الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضى‏ أَوْ عَلى‏ سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ ما یُرِیدُ اللَّهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ»(المائده/6)
در مورد این آیه بین مذاهب مختلف فقهی موضعگیریهای متفاوتی شده است، اما چند مسئله آن، مورد اتفاق است که عبارتند از:
1. همة مسلمانها گفته‌اند که نماز بدون وضو نمی‌شود. مثلاً از شیعیان و منابع حدیثی آنان رسیده: «لا صلاه إلا بطهور»یا از منابع اهل سنت رسیده است: «لاصلاه لمن لا وضؤ له»یا «لا تقربوا الصلوه بغیر طهور»[1]
2. اگر کسی وضو داشت، وضوی مجدد لازم نیست.
3. وضو نیت لازم دارد.
4. وضو با شستن تحقق می پذیرد، و بایستی با آب ریختن باشد، نه بامرطوب کردن و دستمال تر کشیدن.
دلالات آیه وضو: در این باره چهار جنبة مختلف داریم:
1. غسل وجه یا شستن صورت
2. غسل ید یا شستن دستها
3. مسح سر
4. مسح پا
که هر کدام به یک معنا محل اختلاف است و در فهمش کاملاً نزاع شده است.
چند مسئله در مورد این آیه:
مسئلة اول:
1. ما از این آیه یک ترتیب می‌فهمیم یعنی باید در این حرکات نظمی حاکم باشد. آیه به ترتیب ذکر کرده است.
2. توالی در وضو را نیز از این آیه می‌فهمیم، چرا که ذکر نمودن حروف «فاء» و واو عطف ترتب را نشان می‌دهد، ضمن اینکه آنچه که بین اکثر مفسرین مطرح است آن است که بین مسح و غسل فرق است و مسح بایستی از رطوبت دست باشد لذا نمی‌شود دست و صورت را شست و فاصله انداخت برای مسح، چرا که خشک می‌شود و لذا این مجموعه یک عمل بهم پیوسته است و نمی‌تواند با فاصله باشد.
مسئلة دوم: غسل وجه:صورت چیست و محدوده آن کدام است، از آنجا که قرآن با مردم سخن گفته، مردم از صورت تمام وجه را که به عنوان چهرة هر کسی ظاهر است می‌شناسد ولی در روایت آمده است: «ما یدور علیه الابهام والوسطی عرفاً و طوله من قصاص شعرالرأس إلی الذقن‌»البته شافعیه شستن زیر چانه را نیز لازم می‌داند.[2]
مسئلة سوم: غسل ید:
در این باره چند سؤال مطرح است. اولاً: صورت اول شسته می‌شود یا دست؟ که کسانی مانند حنفیه (در اهل سنت) گفته است باید دست مقدم به صورت شسته شود.[3] ولی بقیه مثل شیعه گفته‌اند که شستن اولیه کفین لازم نیست و وضو از صورت شروع می‌شود.هر چند مستحب است پیش از وضو دستها را بشوید.
ثانیاً: آیا شستن دست باید بلافاصله پس از شستن صورت باشد، یا موالات شرط نیست؟ لحن آیه دلالت بر موالات می‌کند، اما این نکته با صراحت بیان نشده است، اما چون مجموع عمل وضو یک عمل است، فاصله انداختن میان عمل برخلاف ارتکاز انجام عمل عبادی و مقدمی است بگونه‌ای که عرف مجموع آنها را یکی می‌داند. وانگهی عرف می‌فهمد که اگر فاصله چنان بود که رطوبت خشک می‌شود، دیگر صدق وضو نمی‌کند، مگر اینکه خشک شدن بواسطه شدت گرما، یا بیماری فرد و یا وضعیت انجام وضوگذار باشد که با سرعت نمی‌تواند انجام دهد.[4]
ثالثاً: محدودة غسل ید تا کجا می‌باشد؟ در بارة «... و أیدیکم إلی المرافق...»دو تا بحث مطرح است: الف- محدوده شستن. ب- کیفیت شستن.
آنچه که آیة شریفه به صراحت به آن اشاره می‌فرماید، آیه در مقام مشخص نمودن محدودة شستن دست می‌باشد که تا کجا است، یعنی این «إلی» حدی است یعنی شستن از آرنج تا نوک انگشتان، لذا بیان قرآن ناظر به حد شستن است نه کیفیت آن که مثلاً از بالا به پائین یا از پائین به بالا شسته شود!
از طرف دیگر آرنج (مرفق) غایت شستن است و خود آرنج داخل در شستن نیست هر چند کسانی مانند بیضاوی شستن آرنج را به عنوان احتیاط، لازم دانسته‌اند.[5]
اما مسئلة کیفیت شستن دستها: آیا از بالا به پایین است یا از پایین به بالا؟ در این زمینه اهل تسنن معتقدند که باید از پایین به بالا شست، چون قرآن می‌گوید: «واغسلو وجوهکم و أیدیکم إلی المرافق...»در صورتیکه شیعه می‌گوید بایستی از بالا به پایین شسته شود، و از آیه استفاده نمی شود به چه کیفیتی باید دست ها دا شست. آیه شریفه، حد و مرز شستن را تعیین می کند و عرف هم شستن را از بالا به پایین می داند. پس دلیل اختلاف چیست؟ دلیل این اختلاف روایاتی است که از زمان پیامبر(ص) نقل کرده‌اند که پیامبر این گونه وضو می گرفته است . با همه اینها محل اختلاف است. شیعه‌ها به دلایل زیر معتقدند که غسل ید از بالا به پائین است:
1. روایات زیادی از اهل بیت(ع) نقل شده که پیامبر(ص) دستهایش را از بالا به پایین می‌شست.
2. روش عقلائی آن است که آب از بالا به پائین ریخته شود.
اما قدر متیقن آن است که آیه هیچ دلالتی بر مسئله ندارد، هر چند روایاتی از طریق شیعه در تفسیر آیه آمده است.[6]
رابعاً: غسل تا چند مرتبه صحیح است؟ همة مذاهب اسلامی اعم از شیعه و سنی شستن صورت و دستها را در مرتبه اول واجب و کافی می‌دانند و در مرتبة دوم مستحب، ولی شیعه مرتبه سوم و بیشتر از آن را باطل می‌داند ولی اهل سنت آن را افضل می‌شمارد، در این باره نیز در قرآن چیزی نیامده، اما روایاتی از اهل بیت(ع) در بارة این مطلب رسیده است.[7]
خامساً: در شستن دست و صورت مسمای شستن کافی است و راه افتادن آب لازم نیست. چنانچه اگر کسی گوید امروز باران زمین را شست، دلیل لفظی نیست، قرینه کلام است[8]و دست کشیدن برای وصول آب است نه اینکه شرط باشد، سیلان هم همینطور است لازم نیست اما برای وصول آب لازم است.
مسئلة چهارم: مسح سر:
در این باره نیز نکاتی وجود دارد: اولاً در اینکه باید سر را مسح کرد در میان طوایف اسلامی تردیدی نیست. اما اینکه همة سر را باید مسح نمود یا بعضی از سر را؟ و یا از سمت جلو باید مسح نمود یا از هر قسمت دیگر؟ آنچه که از آیه استفاده می‌شود آن است که باید سر را مسح کرد آنهم از رطوبت دست که وضو گرفته شده است. این مطلب به تناسب حکم و موضوع استفاده می‌شود، چون در ادامة کلام است.اما از روایات رسیده از اهل بیت(ع) چند مطلب استفاده می‌گردد:
1. باید جلوی سرمسح شود.[9] (هر چند روایاتی بر جواز مسح سر از جاهای دیگر رسیده است)
2. از رطوبت آب وضو باشد نه آب جدید.
3. در مردان و زنان باید مسح برای مو از همان جایی باشد که از سر روئیده و نه از جایی دیگر که شانه شده است.
4. به اندازه سه انگشت از پهنا باشد و بیشتر یا کمتر از آن نباشد، این مسئله از آیه فهمیده نمی‌شود و در میان علما اختلافی است هر چند این اختلاف از ناحیه روایات است.
در روایتی از امام باقر(ع) وارد شده است که سؤال شد چرا لازم نیست مسح سر همه‌اش باشد فرمود: لمکان الباء (بروؤسکم)[10] و نکته تفسیری امام باقر(ع) از تقابل در جمله فاغسلوا ـ وامسحوا برؤوسکم است.
5. در فلسفه مسح آمده است که: «انما وضعت الفرائض علی قدر اقل الناس طاقه من أهل الصحه، ثم عمّ فیها القوی والضعیف»[11]در توضیح این حکم آمده است مردم طاقت شستن سروپا را همیشه ندارند و در سرما، سفر و مرض و شب مشکل است، لذا این حکم آمده است.
مسئلة پنجم: مس پاها:
مسئلة مسح پا از مهمترین مسائل اختلافی میان شیعه و سنی است. در این زمینه مشهور علمای اهل سنت کلمه «وأرجلکم» را عطف به «واغسلوا» دانسته‌اند و گفته‌اند: اگر هم «أرجلکم» باشد یعنی جر باشد هر چند عطف به وجوه است، اما مجرور بودنش به دلیل مجاورت با رؤوس است. (البته آلوسی می‌گوید این درست نیست[12]) اما اینکه بر نصب باشد و عطف بر محل رؤوسکم قبل از جر باشد خلاف ظاهر است و ظاهر عطف بر مغسولات است. و این روش در عرب رایج است که به جمله قبلی می‌آورند. و آنچه به ابن عباس و انس نسبت داده شده کذب است.[13] و در نهایت می‌گویند اگر این امر را قبول ندارید می‌گوییم مراد از مسح در آیه به معنای غسل است همانطور که ابوزید انصاری گفته است.[14]
در مقابل اینها، شیعة امامیه می‌گوید: و أرجلکم با قرائت جر صریح است بر اینکه عطف بر رؤوسکم است، چون می‌گوید: «وامسحوا برؤوسکم و أرجلکم»و عطف رجل بر غسل برخلاف است که لفظی به جمله خودش متأخر عطف نشود و به متقدم که غسل باشد، عطف شود و در این اعتراضی نیست و مراد حاصل است.
اما اگر قرائت نصب باشد: «أرجلکم» که قرائت مشهور است، عطف بر محل رؤوسکم است (که در قرآن استعمالات بسیاری به این صورت موجود می‌باشد) این نظر به ابن عباس، انس بن مالک، عکرمه، شعبی، نسبت داده شده است.[15] (حسن بصری و طبری قائل به تخییر شده‌اند)
بنابراین شیعه می‌گوید: عطف همواره به کلام متأخر می‌آید نه متقدم، مگر جمله ‌معترضه باشد، اما عمده می‌گویند معترضه نیست، در مقام ترتیب است و تأکید بر اینکه این سنت پیغمبر(ص) است.
چند مطلب در این باره:
1. مسح بر روی چکمه ها جایز نیست و خلاف سنت پیامبر(ص) است و این حکم حضرت که گفته شده در برخی جنگها بوده، حالت اضطراری بوده است.
2. اندازه مسح پاها مسمای مسح است، به اندازه کف دست از سر انگشتان تا ساق پا به دلیل روایاتی که در اینجا از اهل بیت(ع) رسیده است.[16]
3. ترتیب میان پای راست و چپ نیست و دلیل بر آن نیست و از دلالت عرف هم چیزی استفاده نمی‌شود.
4. در مسح شرطی برای مقدار تعیین نشده، همین که تحقق مسح کند و رطوبتی اصابت کند کافی است.
[1]- التاج الجامع، ج 1/96.
[2]- الفقه علی مذاهب الاربعه، جزیری، ج1/54 الی 62.
[3]- مبسوط سرخی، ج 1/55؛ بدایه المجتهد، ج 1/25؛ تفسیر فخر رازی ذیل آیه، ج 11/153.
[4]- وسائل الشیعه، ج 1/388، باب 15، ج 2.
[5]- انوار التنزیل، ج 2/264.
[6]- ر.ک وسائل الشیعه، ج 1/ باب 15/ حدیث 11/ صفحة 388.
[7]- وسائل الشیعه، ج 1، باب 31، ح 2.
[8]- روح المعانی، ج 4/103.
[9]- وسائل الشیعه، ج 1، باب 22، صفحة 410.
[10]- وسائل الشیعه، ج 1، باب 23، ح 1، ص 413.
[11]- وسائل الشیعه، ج 1/394.
[12]- روح المعانی، ج 4/109.
[13]- همان/114.
[14]- همان / 110.
[15]- روح المعانی، ج 4/109.
[16]- وسائل الشیعه، ج 1/413، باب 23 از ابواب وضو.

دیدگاه تان را بنویسید

 

نیازمندی ها

پیشنهاد ما

نیازمندی ها