بودجه صفر نفتی؛ زنگ خطری که نباید نادیده گرفته شود

محمد قاسمی، معاون هماهنگی برنامه و بودجه سازمان برنامه و بودجه کشور، با تشریح برنامه‌های دولت برای بودجه‌ریزی در شرایط جنگ، تحریم و محدودیت درآمدهای نفتی، اعلام کرد «بودجه ۱۴۰۶ با فرض نفت صفر بسته می‌شود»؛ حال سئوال این است که بسته چنین بودجه‌ای در حد شعار خواهد بود یا واقعا می‌تواند محقق شود؟

هدایت الله خادمی در گفتگو با نامه نیوز درباره بسته شدن بودجه سال آینده با فرض صادارات نفت صفر گفت: در چند دهه گذشته، اقتصاد ایران همواره با تحریم یا شرایط شبه‌جنگی مواجه بوده و به همین دلیل، معمولاً دو سناریو برای بودجه و صادرات کشور، شامل شرایط انقباضی و شرایط عادی، پیش‌بینی می‌شد.

وی افزود: پس از بسته شدن تنگه هرمز، شاید برخی پیش‌بینی نمی‌کردند که کشور با محاصره دریایی و محدودیت در کشتیرانی مواجه شود، از این رو راهکارهای جایگزین را در نظر نگرفته بودند؛ البته ممکن است تصور وقوع این اتفاق را نیز می‌کردند و جمع‌بندی آن بود که می‌توان با همین وضعیت ادامه داد.

این کارشناس اقتصادی با اشاره به طرح آمریکا برای محاصره زمینی و مسیرهای تجارت دریای ایران در خزر گفت: نمی‌دانم آمریکا تا چه اندازه در اجرای چنین طرحی موفق خواهد بود، اما صرف طرح این موضوع می‌تواند مشکلاتی برای تجارت خارجی کشور ایجاد کند؛ ضمن اینکه بخشی از این محدودیت‌ها عملاً اتفاق افتاده است.

وی ادامه داد: عراق به‌جز یکی دو مرز، سایر گذرگاه‌های خود را بسته است و حتی در زمینه برق صادراتی پولی به ما پرداخت نمی‌کند. پاکستان هم که به فرآورده‌های نفتی ایران نیاز دارد، برای مدتی مرزهای خود را بست و امارات نیز مسیرهای خود را مسدود کرده است.

وی با تأکید بر ضرورت توجه به ظرفیت مرزهای شمالی کشور اظهار کرد: محاصره دریایی جنوب می‌توانست راه را برای تجارت از مرزهای شمالی کشور باز کند اما همسایگان شمالی نیز مانند جمهوری آذربایجان ممکن است تحت تأثیر فشارهای آمریکا قرار بگیرند و مسیرها را مسدود کنند.

این نماینده ادوار ملجس با اشاره به اهمیت دریای خزر در شرایط محدودیت تردد از تنگه هرمز گفت: آمریکا حتی موضوع محدودیت در دریای خزر را نیز مطرح کرده است. ما پیش از این سرمایه‌گذاری کافی در بنادر شمالی نداشتیم، در حالی که این بنادر می‌توانستند در شرایط محاصره تنگه هرمز، فرصت مهمی برای حفظ ارتباط دریایی و تجاری ایران با روسیه باشند.

وی افزود: وقتی آمریکا از احتمال مسدود کردن مسیرهای خزر صحبت می‌کند و روسیه نیز واکنش و هشدار روشنی در این زمینه نشان نمی‌دهد، این موضوع ضرورت بازنگری در سیاست‌های تجاری و ترانزیتی کشور را دوچندان می‌کند.

این کارشناس اقتصادی با اشاره به اینکه برخلاف برخی پیش‌بینی‌ها، قیمت نفت افزایش چشمگیری نداشت، گفت: اگرچه تحولات اخیر خسارت‌های زیادی به اقتصاد جهانی وارد کرده و مردم کشورهای غربی از این وضعیت متأثر شده‌اند، اما آن کشورها تاب‌آوری بیشتری دارند و از قبل برای چنین شرایطی پیش‌بینی‌هایی انجام داده بودند. همچنین کشورهای حاشیه خلیج فارس مسیرهای جایگزینی برای عرضه نفت در اختیار داشتند؛ در غیر این صورت، اگر امکان صادرات نفت از این مسیرها وجود نداشت، احتمالاً قیمت نفت مطابق پیش‌بینی‌های ایران افزایش بسیار بیشتری پیدا می‌کرد.

وی با انتقاد از طرح موضوع بودجه با درآمد صفر نفتی به‌عنوان یک سناریوی قطعی اظهار کرد: نباید از هم‌اکنون اعلام کنیم که بودجه کشور را با درآمد صفر نفتی می‌بندیم؛ از کجا معلوم است که سال آینده نیز همین شرایط ادامه داشته باشد؟ مگر اینکه اعلام شود چند سناریوی متفاوت برای بودجه طراحی شده است. بودجه باید اقتضایی و متناسب با شرایط پیش‌رو باشد، چراکه ممکن است کشور به سمت صلح حرکت کند و شرایط اقتصادی به وضعیت عادی بازگردد.

خادمی ادامه داد: اگر قرار باشد بودجه با فرض صفر شدن درآمدهای نفتی و اتکا به درآمدهای پتروشیمی و مالیاتی تنظیم شود، باید توجه داشت که در صورت تشدید محدودیت‌ها، درآمدهای پتروشیمی نیز ممکن است کاهش یابد. در چنین شرایطی، فشار بیشتری بر درآمدهای مالیاتی وارد خواهد شد؛ این در حالی است که هم‌اکنون نیز بسیاری از کارخانه‌ها با حداقل ظرفیت فعالیت می‌کنند.

وی افزود: اگر در چنین وضعیتی فشار مالیاتی بر واحدهای تولیدی افزایش یابد، ممکن است همین سطح محدود فعالیت تولیدی نیز کاهش پیدا کند. در نهایت، اگر درآمدهای دولت از منابع مختلف به‌شدت افت کند، اداره کشور با دشواری جدی مواجه خواهد شد.

این تحلیلگر مسائل اقتصادی در پایان تأکید کرد: شاید اعلام موضوع بودجه با درآمد صفر نفتی با این هدف صورت گرفته باشد که تصمیم‌گیران نسبت به ابعاد و پیامدهای احتمالی شرایط پیش‌رو آگاه شوند، اما امیدواریم تحولات به سمت بهبود و شرایط مثبت حرکت و کشور بتواند از محدودیت‌های موجود عبور کند.