اسلام‌آباد؛ برگی که نباید از دست ایران خارج شود
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، از ادامه رایزنی‌های ایران با پاکستان و قطر خبر داده و تأکید کرده است تهران فقط توافقی را خواهد پذیرفت که منافع ملی و حقوق قانونی ملت ایران را تأمین کند. او همچنین یادآور شده که ایران حسن نیت و جدیت خود را در اجرای تعهدات پذیرفته‌شده نشان داده است. این سخنان فقط گزارشی از ادامه تماس‌های دیپلماتیک نیست. در پس آن، یک واقعیت مهم درباره جایگاه تفاهم‌نامه اسلام‌آباد وجود دارد؛ ایران امروز برای آغاز یک مذاکره تازه از نقطه صفر تلاش نمی‌کند. تهران می‌تواند از آمریکا بخواهد به تعهداتی بازگردد که پیش‌تر در یک متن مشترک پذیرفته و امضا کرده است.
از این منظر، تفاهم‌نامه اسلام‌آباد با وجود همه کاستی‌ها، نقض‌ها و اجرا نشدن برخی بندهایش، همچنان یکی از مهم‌ترین دارایی‌های ایران در مذاکرات است. مخالفان تفاهم‌نامه می‌گویند آمریکا آن را نقض کرده، ترامپ بی‌اعتبارش خوانده و در نتیجه دیگر ارزشی ندارد. اما دقیقاً به‌دلیل همین بدعهدی است که ایران نباید داوطلبانه تفاهم‌نامه را کنار بگذارد. کنارگذاشتن سندی که امضای رئیس‌جمهور آمریکا را پای خود دارد، بیش از آنکه واشینگتن را مجازات کند، آمریکا را از پاسخ‌گویی درباره تعهداتش آزاد خواهد کرد.
از مطالبه سیاسی تا تعهد مکتوب
ایران پیش از تفاهم‌نامه اسلام‌آباد نیز می‌توانست برای آمریکا شرط تعیین کند. پایان جنگ، رفع محاصره دریایی، آزادسازی دارایی‌های ایران، رفع تحریم‌ها، حفظ حقوق هسته‌ای، تعیین تکلیف تنگه هرمز و توقف جنگ در دیگر جبهه‌ها، مطالبات ایران بود. اما میان اعلام یک‌جانبه مطالبات و واردکردن آنها به یک متن مشترک تفاوت بزرگی وجود دارد. پیش از اسلام‌آباد، آمریکا می‌توانست ادعا کند چنین شروطی را نپذیرفته یا اساساً درباره آنها تعهدی ندارد. پس از تفاهم‌نامه، ایران فقط نمی‌گوید «اینها خواسته‌های ماست»؛ بلکه می‌تواند بگوید«اینها موضوعاتی است که شما قبلاً اصل آنها را پذیرفته، وارد متن کرده و پای آن را امضا کرده‌اید.» اسلام‌آباد شروط ایران را ایجاد نکرد، اما جایگاه آنها را تغییر داد. مطالبات سیاسی ایران را به نقطه شروع یک فرایند دیپلماتیک تبدیل کرد. به همین دلیل، تعبیر دقیق این نیست که بدون تفاهم‌نامه ایران نمی‌توانست شرط تعیین کند. تعبیر درست آن است که اسلام‌آباد سقف مطالبات ایران را پایین نیاورد؛ کف مذاکرات آینده را بالا برد.
مذاکرات دیگر نباید از صفر آغاز شود
یکی از خطرهای هر دور تازه مذاکره این است که طرف آمریکایی تلاش کند همه‌چیز را به نقطه آغاز بازگرداند. در چنین شرایطی، ایران باید بار دیگر برای اصل ورود به مذاکره هزینه بدهد و درباره مسائلی گفت‌وگو کند که قبلاً درباره آنها تفاهم شده بود. وجود تفاهم‌نامه اجازه می‌دهد ایران با این خواسته مخالفت کند. تهران می‌تواند بگوید چارچوب از قبل تعیین شده، تعهدات اولیه مشخص است و میانجی‌ها نیز از تمام مراحل آن اطلاع دارند. بنابراین، موضوع مذاکرات آینده نباید بازنویسی همه‌چیز از ابتدا باشد؛ باید چگونگی اجرای تعهدات پذیرفته‌شده، اصلاح ضعف‌ها و افزودن تضمین‌های قوی‌تر باشد. ایران نباید برای پایان یک جنگ، دو بار هزینه بپردازد؛ یک بار برای رسیدن به تفاهم اسلام‌آباد و بار دیگر برای متقاعدکردن آمریکا به آغاز همان مسیر از نقطه صفر.
این یکی از مهم‌ترین ارزش‌های راهبردی تفاهم‌نامه است. اسلام‌آباد نقطه مرجعی ساخته که حتی پس از نقض توافق نیز می‌تواند مبنای مطالبه ایران باقی بماند.
میانجی‌ها فقط حامل پیام نیستند
پاکستان و قطر پیش از تفاهم‌نامه نیز برای کاهش تنش تلاش می‌کردند، اما اسلام‌آباد به نقش آنان شکل رسمی‌تری داد. این دو کشور از پیام‌رسانان سیاسی به میانجی‌های یک فرایند مشخص تبدیل شدند. پس از تفاهم‌نامه، مذاکرات فنی، کمیته عالی سیاسی، سازوکار نظارت و حل اختلاف و کانال جلوگیری از درگیری در تنگه هرمز شکل گرفت. بیانیه مشترک پاکستان و قطر تصریح کرد که این ساختارها بر مبنای تفاهم‌نامه اسلام‌آباد ایجاد شده‌اند. این موضوع برای ایران اهمیت زیادی دارد. پاکستان و قطر فقط شنونده روایت تهران یا واشینگتن نیستند. آنان از متن، مراحل مذاکرات، تعهدات دو طرف و دلایل توقف فرایند اطلاع دارند. ایران در رایزنی‌های کنونی از این دو کشور نمی‌خواهد یک ابتکار کاملاً تازه را از صفر طراحی کنند. می‌تواند از آنان بخواهد آمریکا را به همان چارچوبی بازگردانند که خود در شکل‌گیری و نظارت بر آن نقش داشته‌اند.
به بیان ساده‌تر، اسلام‌آباد برای مذاکرات یک حافظه رسمی ایجاد کرده است. آمریکا نمی‌تواند به‌راحتی گذشته را پاک کند و خود را طرفی نشان دهد که هیچ تعهدی نپذیرفته بود.
تأیید مهم پاکستان
اهمیت این مسئله زمانی بیشتر روشن می‌شود که به موضع پاکستان توجه کنیم. سخنگوی وزارت خارجه پاکستان اعلام کرده است اسلام‌آباد از شروط هفت‌گانه ایران اطلاع دارد و معتقد است این شرایط پیش‌تر در تفاهم‌نامه اسلام‌آباد گنجانده شده است. پاکستان بر همین اساس تأکید کرده که دیپلماسی برای بازگرداندن طرفین به تفاهم باید ادامه پیدا کند. این سخن یک پشتوانه مهم برای روایت ایران است. شروط ایران فقط مطالباتی نیست که تهران پس از توقف مذاکرات مطرح کرده باشد. میانجی اصلی نیز تأیید می‌کند که بخش مهمی از این شروط در متن قبلی وجود داشته است.
در نتیجه، ایران می‌تواند با قدرت بیشتری بگوید خواهان امتیازی خارج از چارچوب نیست؛ خواهان بازگشت آمریکا به تعهداتی است که قبلاً پذیرفته شده بود. این همان نقطه‌ای است که تفاهم‌نامه را به یک برگ مذاکراتی تبدیل می‌کند.
نقض سند، آن را بی‌ارزش نمی‌کند
مهم‌ترین استدلال مخالفان تفاهم‌نامه این است که آمریکا به تعهدات خود پایبند نماند؛ پس تفاهم از ابتدا بی‌ارزش بوده است. این استدلال در ظاهر ساده و قاطع است، اما نتیجه آن به سود آمریکاست. اگر توافقی نقض شود، وجود سند بی‌معنا نمی‌شود. برعکس، همین سند است که نشان می‌دهد چه کسی چه تعهدی را پذیرفته، کدام بند را اجرا نکرده و مسئول بازگشت بحران کدام طرف است. بدون تفاهم‌نامه، ایران و آمریکا هرکدام می‌توانستند روایت خود را از گفت‌وگوهای غیرعلنی بیان کنند. اما با وجود متن امضاشده، رفتار هر دو طرف را می‌توان با تعهدات مشخص مقایسه کرد. نقض تفاهم‌نامه دلیل کنارگذاشتن آن نیست؛ دلیل مطالبه تضمین‌های بیشتر، اجرای مرحله‌ای‌تر و افزایش هزینه نقض است.
این تفاوت مهمی است که مخالفان اسلام‌آباد نادیده می‌گیرند. آنان برای محکوم‌کردن بدعهدی آمریکا، سندی را بی‌اعتبار می‌کنند که همان بدعهدی را اثبات می‌کند.
موقعیت ایران از «متقاضی توافق» به «مطالبه‌گر اجرای تعهد» تغییر کرده است
سخنان بقائی بر یک روایت مهم استوار است؛ ایران حسن نیت و جدیت خود را در اجرای تعهدات نشان داده و اکنون فقط توافقی را می‌پذیرد که منافع و حقوق قانونی ملت را تأمین کند. این روایت، موقعیت ایران را تغییر می‌دهد.
ایران نباید در جایگاه کشوری تصویر شود که برای بازگشت آمریکا به میز مذاکره درخواست می‌کند. تهران می‌تواند خود را طرفی معرفی کند که وارد مسیر دیپلماتیک شد، متن مشترک را پذیرفت، اجرای تعهدات خود را آغاز کرد، اما با نقض توافق از سوی آمریکا روبه‌رو شد. در این چارچوب، بازگشت به مذاکرات باید با اقدام آمریکا آغاز شود. واشینگتن باید نشان دهد حاضر است به تعهدات قبلی خود بازگردد و برای جلوگیری از تکرار بدعهدی، تضمین‌های بیشتری ارائه کند. ایران برای مذاکره التماس نمی‌کند؛ اجرای تعهدات امضاشده را مطالبه می‌کند.
اسلام‌آباد متن مقدس نیست
دفاع از ارزش تفاهم‌نامه نباید به معنای دفاع بی‌قیدوشرط از همه بندهای آن باشد. اسلام‌آباد می‌تواند ابهام، ضعف ضمانت اجرا یا تعهدات نیازمند اصلاح داشته باشد. ممکن است ایران در مرحله جدید به زمان‌بندی کوتاه‌تر، اجرای متقارن‌تر، تضمین میانجی‌ها، حفظ بیشتر اهرم‌ها و سازوکار روشن‌تری برای برخورد با نقض نیاز داشته باشد. اما وجود نقص در یک سند با بی‌ارزش‌بودن آن تفاوت دارد.
ارزش امروز تفاهم‌نامه در سه موضوع است؛ نخست، تعهدات و مطالبات قبلی را ثبت کرده است. دوم، پاکستان و قطر را در جایگاه میانجی و شاهد فرایند قرار داده است. سوم، نقطه شروع مذاکرات آینده را از صفر بالاتر برده است. ایران می‌تواند خواهان اصلاح، تکمیل یا حتی جایگزینی بخش‌هایی از تفاهم باشد، اما نباید سرمایه‌ای را که قبلاً ایجاد شده داوطلبانه کنار بگذارد.
رایزنی‌های فعلی نشانه زنده‌بودن چارچوب است
تداوم ارتباط ایران با پاکستان و قطر نشان می‌دهد مسیر اسلام‌آباد به‌طور کامل از بین نرفته است. بقائی پیش‌تر اعلام کرده بود تبادل پیام میان ایران و آمریکا از طریق میانجی‌ها ادامه دارد و پایان جنگ در همه جبهه‌ها، رفع محاصره و آزادسازی دارایی‌های ایران از مطالبات تهران است. عراقچی نیز از ادامه رایزنی با میانجی‌های قطری و انتظار ایران برای دریافت پاسخ به پرسش‌ها و شروط خود خبر داده است. پس تفاهم‌نامه فقط سندی متعلق به گذشته نیست. حتی اگر اجرای آن متوقف شده باشد، معماری تماس‌ها، نقش میانجی‌ها و بخش مهمی از دستور کار مذاکرات همچنان بر همان پایه قرار دارد.
به همین دلیل، کسانی که اسلام‌آباد را «تمام‌شده» یا «بی‌ارزش» معرفی می‌کنند، باید توضیح دهند چرا پاکستان و قطر همچنان بر اساس همان چارچوب در حال میانجیگری‌اند و چرا شروط امروز ایران با بندهای همان تفاهم‌نامه هم‌پوشانی دارد.
مخالفان تفاهم‌نامه به چه کسی کمک می‌کنند؟
مخالفان داخلی تفاهم‌نامه تصور می‌کنند با بی‌اعتبارکردن اسلام‌آباد، آمریکا و ترامپ را محکوم می‌کنند. اما نتیجه عملی این سخن می‌تواند کاملاً برعکس باشد. اگر خود ایران اعلام کند تفاهم‌نامه از ابتدا بی‌معنا بوده است، آمریکا نیز می‌تواند بگوید هیچ چارچوب معتبری وجود نداشته و هیچ تعهدی برای بازگشت به آن ندارد.اگر امضای آمریکا پای سند بی‌ارزش تلقی شود، چگونه می‌توان واشینگتن را به‌دلیل نقض همان سند مسئول دانست؟ اگر اسلام‌آباد کاملاً کنار گذاشته شود، مذاکرات آینده از کجا آغاز خواهد شد؟ چه تضمینی وجود دارد که آمریکا شروط تازه‌ای مطرح نکند و همه امتیازهای قبلی را نادیده نگیرد؟
بی‌اعتبارکردن تفاهم‌نامه از سوی ایران، بیش از آنکه دست آمریکا را ببندد، آن را باز می‌کند. مخالفت با بندهای مشخص حق هر جریان سیاسی است. اما پاک‌کردن کل سند، پاک‌کردن تعهدات آمریکا نیز هست.
برگی که باید حفظ و تقویت شود
تفاهم‌نامه اسلام‌آباد یک پیروزی نهایی، توافق کامل یا تضمین‌کننده قطعی صلح نبود. یک چارچوب اولیه برای توقف جنگ و رسیدن به توافقی گسترده‌تر بود. این چارچوب با بدعهدی، اختلاف در اجرا و بازگشت درگیری‌ها آسیب دید، اما از بین نرفت. امروز ایران باید از اسلام‌آباد نه به‌عنوان متنی مقدس، بلکه به‌عنوان یک دارایی مذاکراتی استفاده کند. باید نقاط ضعف آن را اصلاح کند، تضمین‌ها را افزایش دهد، اجرای تعهدات را مرحله‌ای کند و از میانجی‌ها مسئولیت بیشتری بخواهد. درعین‌حال، نباید اجازه دهد آمریکا مذاکرات را به نقطه صفر بازگرداند.
اسلام‌آباد به ایران اجازه می‌دهد بگوید شروط ما تازه نیست، تعهدات آمریکا قبلاً ثبت شده و بازگشت به دیپلماسی باید با اجرای همان تعهدات آغاز شود. بدون تفاهم‌نامه، هر دور مذاکره می‌توانست از صفر آغاز شود؛ با تفاهم‌نامه، آمریکا باید ابتدا توضیح دهد چرا از تعهدات امضاشده خود خارج شده و برای بازگشت چه اقدامی انجام خواهد داد. اسلام‌آباد سقف مطالبات ایران را پایین نیاورد؛ کف مذاکرات آینده را بالا برد. حفظ این کف و تبدیل آن به توافقی محکم‌تر، امروز یکی از مهم‌ترین وظایف دستگاه دیپلماسی است.
دیدگاه تان را بنویسید