مخالفان مذاکره پاسخ دهند؛ راه آنان برای پایان «نه جنگ، نه صلح» چیست؟
سخنان تازه مسعود پزشکیان، مخالفان مذاکره را در برابر یک پرسش اساسی قرار می‌دهد. رئیس‌جمهور می‌گوید رهبر معظم انقلاب دستور داده‌اند وضعیت «نه جنگ، نه صلح» پایان یابد. پزشکیان همچنین تأکید می‌کند که می‌توان با عزت گفت‌وگو کرد، با عزت مسئله را به پایان رساند و اگر امکان گرفتن حقوق کشور از مسیر مذاکره وجود دارد، نباید ایران و مردم را گرفتار جنگ کرد.
۱. پایان «نه جنگ، نه صلح» یک هدف حاکمیتی است
پیش از این نیز رئیس‌جمهور از دستور رهبر معظم انقلاب به دبیر شورای عالی امنیت ملی برای پیگیری شروط ایران با هدف خروج از وضعیت «نه جنگ، نه صلح» سخن گفته بود. او اکنون مذاکره عزتمندانه را یکی از راه‌های تحقق این هدف معرفی می‌کند.
این سخنان، صورت مسئله را تغییر می‌دهد. پس از این، دیگر نمی‌توان خروج از وضعیت «نه جنگ، نه صلح» را صرفاً خواسته دولت یا طرفداران مذاکره دانست. پایان‌دادن به این وضعیت، هدفی راهبردی در سطح حاکمیت است. بنابراین هر جریان سیاسی باید توضیح دهد برای تحقق آن چه برنامه‌ای دارد. موافقان مذاکره راه‌حل خود را ارائه کرده‌اند؛ گفت‌وگو از موضع قدرت، با حفظ حقوق ایران و گرفتن تضمین‌های لازم. اکنون نوبت مخالفان مذاکره است که بگویند راه جایگزین آنان چیست.
۲. مخالفت با مذاکره، راه‌حل نیست
مخالفت با یک مذاکره مشخص می‌تواند قابل فهم باشد. ممکن است منتقدان به ترکیب تیم مذاکره‌کننده، مفاد یک تفاهم‌نامه، نحوه تنظیم تعهدات، ضمانت‌های اجرایی یا ترتیب اقدامات دو طرف اعتراض داشته باشند. چنین نقدهایی طبیعی و حتی ضروری است.
اما «مخالفت با مذاکره» به‌تنهایی یک سیاست نیست. سیاست هنگامی شکل می‌گیرد که در کنار نقد راه موجود، یک راه جایگزین روشن، قابل اجرا و کم‌هزینه‌تر ارائه شود.
مخالفان مذاکره باید توضیح دهند اگر گفت‌وگو نکنیم، چه خواهیم کرد؟ آیا پیشنهاد آنان آغاز یک جنگ تعیین‌کننده است؟ اگر چنین است، هدف جنگ چیست؟ این جنگ چه مدت طول خواهد کشید؟ هزینه انسانی و اقتصادی آن چقدر است؟ و مهم‌تر از همه، این جنگ با چه سازوکاری پایان می‌یابد؟
اگر هم پیشنهاد آنان جنگ نیست، چگونه می‌خواهند بدون مذاکره وضعیت «نه جنگ، نه صلح» را خاتمه دهند؟ نمی‌توان مذاکره را رد کرد، مسئولیت جنگ را نیز نپذیرفت و در همان حال مدعی پایان‌دادن به وضعیت موجود شد. چنین رویکردی در عمل به معنای ادامه بلاتکلیفی است؛ بلاتکلیفی‌ای که رهبر معظم انقلاب بر ضرورت پایان آن تأکید کرده‌اند.
۳. «نه جنگ، نه صلح» یک وضعیت کم‌هزینه نیست
برخی مخالفان مذاکره چنان سخن می‌گویند که گویی ادامه وضع موجود، گزینه‌ای امن و کم‌هزینه است. کشور رسماً در جنگ نیست و چون توافقی نیز امضا نشده، امتیازی به طرف مقابل نداده است. اما واقعیت زندگی مردم چیز دیگری می‌گوید.
وضعیت «نه جنگ، نه صلح» یعنی کشور هر لحظه باید برای احتمال آغاز دوباره درگیری آماده باشد. امکان برنامه‌ریزی بلندمدت کاهش پیدا می‌کند. سرمایه‌گذار نمی‌داند شش ماه دیگر چه شرایطی حاکم خواهد بود. تولیدکننده نسبت به آینده ارز، انرژی، صادرات و واردات اطمینان ندارد. دولت ناچار است بخش بزرگی از توان مدیریتی و منابع خود را صرف مقابله با شرایط اضطراری کند.
مردم نیز دائماً با اخبار حمله، تهدید، تحریم و شکست مذاکرات زندگی می‌کنند. این وضعیت شاید صدای دائمی انفجار نداشته باشد، اما آثار آن در معیشت، اشتغال، ارزش پول ملی، سرمایه‌گذاری و آرامش روانی جامعه دیده می‌شود.
بنابراین، «نه جنگ، نه صلح» یک نقطه تعادل نیست؛ یک بحران فرسایشی است. بحرانی که نه امکان استفاده کامل از ظرفیت‌های کشور را می‌دهد و نه چشم‌اندازی روشن در برابر جامعه قرار می‌دهد. کسانی که با مذاکره مخالفت می‌کنند، باید هزینه ادامه این وضعیت را نیز بپذیرند.
۴. سه راه پیش روی کشور
برای خروج از وضعیت کنونی، در عمل سه مسیر بیشتر پیش روی کشور نیست.
مسیر نخست، جنگی گسترده و تعیین‌کننده برای وادارکردن طرف مقابل به عقب‌نشینی است. انتخاب این مسیر به معنای پذیرش همه هزینه‌ها و پیامدهای آن است. جنگ با شعار آغاز نمی‌شود و با شعار نیز پایان نمی‌یابد. جنگ به هدف دقیق، محاسبه توان دو طرف، برآورد هزینه و مهم‌تر از همه، راهبرد خروج نیاز دارد.
مسیر دوم، مذاکره از موضع قدرت است. در این مسیر، ایران تلاش می‌کند توان دفاعی، انسجام داخلی و موقعیت منطقه‌ای خود را به دستاوردهای سیاسی، حقوقی و اقتصادی تبدیل کند. مذاکره در اینجا جایگزین قدرت نیست؛ ابزار استفاده از قدرت برای رسیدن به یک نتیجه پایدار است.
مسیر سوم، ادامه همین وضعیت است؛ نه تصمیم برای یک جنگ تعیین‌کننده و نه پذیرش یک گفت‌وگوی نتیجه‌محور. نتیجه این مسیر، چیزی جز «تعلیق بی‌پایان» نخواهد بود.
مشکل اصلی پیشنهادهای بسیاری از مخالفان مذاکره این است که مسیر دوم را رد می‌کنند، اما مسئولیت مسیر نخست را نیز نمی‌پذیرند. در نتیجه، خواسته یا ناخواسته کشور را در مسیر سوم نگه می‌دارند؛ همان وضعیت «نه جنگ، نه صلح» که باید پایان یابد.
بعضی پیشنهادها نیز ایران را به سمت تنش مستمر و جنگی بدون راه خروج سوق می‌دهد. گویندگان این پیشنهادها از آمادگی برای مقابله سخن می‌گویند، اما مشخص نمی‌کنند این مقابله قرار است در چه نقطه‌ای به امنیت پایدار تبدیل شود.
برای جنگ برنامه دارند، اما برای پایان جنگ نه.
۵. مذاکره عزتمندانه به چه معناست؟
پزشکیان از «گفت‌وگو با عزت» سخن می‌گوید. این تعبیر نباید با اعتماد به آمریکا، فراموش‌کردن تجربه‌های گذشته یا پذیرش خواسته‌های طرف مقابل اشتباه گرفته شود.
مذاکره عزتمندانه یعنی ایران با تکیه بر قدرت دفاعی، انسجام ملی و ظرفیت‌های منطقه‌ای خود وارد گفت‌وگو شود. خواسته‌هایش را روشن بیان کند. اقدامات دو طرف هم‌زمان یا مرحله‌ای باشد. برای نقض تعهدات هزینه در نظر گرفته شود و کشور توان بازگشت و پاسخ‌گویی خود را حفظ کند.
در مذاکره عزتمندانه، هدف صرفاً امضای یک سند نیست. هدف ساختن یک راه خروج امن از بحران است. توافقی ارزش دارد که خطر جنگ را کاهش دهد، حقوق ایران را حفظ کند، امکان سوءاستفاده طرف مقابل را محدود سازد و افق روشن‌تری برای اقتصاد و جامعه به وجود آورد.
از سوی دیگر، مذاکره نباید به معنای کاهش آمادگی دفاعی باشد. ایران باید هم‌زمان برای گفت‌وگو و دفاع آماده باشد. آمادگی نظامی، مذاکره را معتبر می‌کند و مذاکره، قدرت نظامی را به یک نتیجه سیاسی تبدیل می‌سازد.
پزشکیان پیش‌تر نیز پرسیده بود اگر گفت‌وگو نکنیم، چه باید کرد؛ تا آخر دعوا کنیم؟ او مذاکره عزتمندانه را راهی برای دفاع از حقوق ملت می‌داند، نه جایگزینی برای آن.
۶. مخالفان تفاهم‌نامه، جایگزین خود را ارائه کنند
تفاهم‌نامه اسلام‌آباد نیز باید در همین چارچوب ارزیابی شود. این تفاهم‌نامه نه مقدس است و نه از نقد مصون. ممکن است درباره بعضی بندها، ضمانت‌ها، ترتیب اجرای تعهدات یا میزان اعتماد به طرف مقابل، پرسش‌های جدی وجود داشته باشد.
اما معیار ارزیابی تفاهم‌نامه نباید نام افراد یا رقابت‌های سیاسی داخلی باشد. پرسش اصلی این است که آیا این تفاهم‌نامه می‌تواند ایران را به خروجی امن‌تر، کم‌هزینه‌تر و عزتمندانه‌تر برساند یا نه.
اگر مخالفان معتقدند این تفاهم‌نامه منافع ایران را تأمین نمی‌کند، باید دقیقاً نشان دهند کدام بند به زیان کشور است و چگونه می‌توان آن را اصلاح کرد. اگر معتقدند کل مسیر مذاکره اشتباه است، باید راه جایگزین خود را ارائه دهند.
پیشنهاد جایگزین آنان چگونه حقوق ایران را بیشتر تأمین می‌کند؟ چگونه خطر جنگ را کاهش می‌دهد؟ چگونه تحریم‌ها و فشارهای اقتصادی را محدود می‌کند؟ چگونه از ادامه بلاتکلیفی جلوگیری می‌کند؟ و در چه بازه زمانی کشور را از وضعیت موجود خارج خواهد کرد؟ صرف گفتن اینکه «نباید مذاکره کرد» پاسخی به این پرسش‌ها نیست.
۷. مقاومت باید به نتیجه برسد
یکی از خطاهای رایج در فضای سیاسی ایران، ساختن دوگانه‌ای میان مذاکره و مقاومت است؛ گویی هرکس مذاکره می‌کند از مقاومت دست کشیده و هرکس مقاوم است باید با هر نوع گفت‌وگویی مخالفت کند.
اما مقاومت هنگامی معنا پیدا می‌کند که بتواند حقوق کشور را تأمین کند و امنیت بیشتری برای مردم به وجود آورد. حتی جنگ‌ها نیز سرانجام با یک تصمیم سیاسی پایان می‌یابند. اگر دستاوردهای میدان نتواند به نتیجه‌ای سیاسی تبدیل شود، بخشی از ظرفیت و فداکاری کشور در یک فرسایش طولانی مصرف خواهد شد.
قدرت برای آن نیست که بحران را برای همیشه ادامه دهد. قدرت باید بتواند جلوی تحمیل را بگیرد، دشمن را به پذیرش حقوق ایران وادار کند و زمینه یک پایان عزتمندانه را فراهم سازد.
مذاکره و مقاومت در برابر یکدیگر نیستند. مقاومت، پشتوانه مذاکره است و مذاکره، راه تبدیل مقاومت به دستاوردی پایدار.
۸. مخالفان مذاکره پاسخ دهند
پس از سخنان پزشکیان، مخالفان مذاکره باید از مخالفت کلی عبور کنند و به چند پرسش روشن پاسخ دهند: راه پیشنهادی آنان برای پایان وضعیت «نه جنگ، نه صلح» چیست؟ این راه در چه بازه زمانی به نتیجه می‌رسد؟ هزینه اقتصادی، انسانی و امنیتی آن برای کشور چقدر است؟ اگر مسیر پیشنهادی به جنگ منجر شد، برنامه خروج از جنگ چیست؟ و این پیشنهاد چگونه با هدف اعلام‌شده رهبر معظم انقلاب برای پایان‌دادن به وضعیت موجود سازگار می‌شود؟
بدون پاسخ به این پرسش‌ها، مخالفت با مذاکره یک سیاست جایگزین نیست؛ صرفاً مانعی در برابر سیاست موجود است.
مسئله امروز ایران انتخاب میان تسلیم و مقاومت نیست. هیچ‌کس از ایران نمی‌خواهد حقوق، امنیت و عزت خود را کنار بگذارد. مسئله واقعی، انتخاب میان دو نوع سیاست است. یک سیاست می‌خواهد قدرت کشور را به ابزاری برای رسیدن به امنیت پایدار و پایان بحران تبدیل کند. سیاست دیگر، قدرت را در یک بحران فرسایشی و بی‌انتها مصرف می‌کند.
کشور نمی‌تواند برای همیشه در میانه جنگ و صلح معلق بماند. نه اقتصاد، نه جامعه و نه نظام مدیریتی کشور تحمل بلاتکلیفی دائمی را ندارد.
مخالفان مذاکره حق دارند نقد کنند، هشدار دهند و درباره خطرهای توافق سخن بگویند. اما آنان نیز مسئول‌اند. مسئولیت فقط بر دوش کسانی نیست که مذاکره می‌کنند؛ کسانی که راه مذاکره را می‌بندند نیز باید مسئولیت نتایج پیشنهاد خود را بپذیرند.
اکنون که پایان وضعیت «نه جنگ، نه صلح» به‌عنوان یک هدف راهبردی اعلام شده است، پرسش اصلی روشن است: مخالفان مذاکره برای پایان این وضعیت چه راهی دارند؟
اگر پاسخ آنان جنگ نیست و مذاکره هم نیست، تنها گزینه باقی‌مانده ادامه همان بحرانی است که قرار است پایان یابد.
دیدگاه تان را بنویسید