جریان جنگ بی‌پایان؛ برای جنگ برنامه دارند؛ برای پایان آن نه
در فضای سیاسی و رسانه‌ای کشور، جریانی شکل گرفته که تقریباً با هر مذاکره، تفاهم یا طرحی برای پایان جنگ مخالفت می‌کند. اعضای این جریان لزوماً در یک حزب یا تشکیلات واحد قرار ندارند و حتی ممکن است در برخی موضوعات با یکدیگر اختلاف داشته باشند. آنچه آنان را به هم پیوند می‌دهد، یک منطق مشترک است. آنان می‌گویند مذاکره زود است؛ دشمن هنوز به‌اندازه کافی هزینه نداده؛ آتش‌بس ممکن است فرصتی برای تجدیدقوای آمریکا باشد؛ توافق قابل‌اعتماد نیست؛ بازکردن راه خروج دشمن اشتباه است و باید فشار را تا رسیدن به یک پیروزی بزرگ‌تر ادامه داد.
در نگاه اول، این سخنان مقتدرانه و حتی احتیاط‌آمیز به نظر می‌رسد. آمریکا بارها بدعهدی کرده و در میانه گفت‌وگو نیز دست به حمله زده است. هیچ سیاست‌گذار عاقلی نمی‌تواند این تجربه را نادیده بگیرد. اما وقتی از این جریان می‌پرسیم جنگ دقیقاً در چه نقطه‌ای باید پایان پیدا کند، پاسخ روشنی نمی‌شنویم. از ضرورت مقاومت، افزایش هزینه دشمن، بستن مسیرها، گسترش دامنه پاسخ و رسیدن به صلح پایدار سخن گفته می‌شود؛ اما نقطه پایان همچنان نامعلوم است.
به همین دلیل، می‌توان این رویکرد را «جنگ بدون راه خروج» و حاملان رسانه‌ای و سیاسی آن را «جریان جنگ بی‌پایان» نامید. این نام‌گذاری به معنای آن نیست که افراد این جریان شخصاً از جنگ استقبال می‌کنند یا خواهان کشته‌شدن مردم‌اند. بحث بر سر نیت اشخاص نیست. مسئله، نتیجه راهبردی است که پیشنهاد می‌کنند؛ راهبردی که برای ادامه و تشدید جنگ برنامه دارد، اما برای پایان آن نه.
صلحی که همیشه به فردا موکول می‌شود
اعضای این جریان معمولاً می‌گویند با صلح مخالف نیستند؛ آنان «صلح پایدار» و «پایان مقتدرانه جنگ» می‌خواهند. اختلاف در معنای همین واژه‌هاست. صلح پایدار در منطق آنان زمانی به دست می‌آید که دشمن به‌طور کامل درهم‌شکسته شود، توان تکرار تهدید را از دست بدهد، از منطقه خارج شود، غرامت بپردازد، همه حقوق ایران را بپذیرد و در تمام جبهه‌ها عقب‌نشینی کند. هرکدام از این مطالبات می‌تواند بخشی از خواسته‌های مشروع ایران باشد. مشکل از جایی آغاز می‌شود که پایان جنگ به تحقق هم‌زمان همه آنها وابسته شود.
اگر آمریکا از منطقه خارج نشود، جنگ باید ادامه پیدا کند؟ اگر غرامت کامل پرداخت نشود، آتش‌بس بی‌ارزش است؟ اگر دشمن همچنان توان نظامی داشته باشد، نمی‌توان به توافق رسید؟ اگر یکی از اختلافات منطقه‌ای باقی بماند، پایان جنگ ممکن نیست؟ در این چارچوب، صلح همیشه پس از یک پیروزی دیگر قرار دارد. هر موفقیت، به‌جای آنکه فرصتی برای تثبیت دستاوردها باشد، دلیلی برای ادامه فشار می‌شود. هر بار گفته می‌شود حالا که دشمن ضعیف‌تر شده، نباید به او راه خروج داد. به‌این‌ترتیب، زمان مناسب مذاکره هیچ‌گاه فرا نمی‌رسد.
نشانه‌های یک جریان
غلامرضا قاسمیان صریح‌ترین بیان این رویکرد را ارائه کرده است: «نباید فعلاً مذاکره کرد؛ باید این‌قدر با آمریکا بجنگیم تا صلح پایدار برقرار شود.» در این جمله، صلح هدف است، اما تنها راه رسیدن به آن ادامه جنگ معرفی می‌شود. مشخص نیست آمریکا در چه نقطه‌ای به صلح پایدار تن می‌دهد و ایران تا آن زمان چه میزان هزینه باید بپردازد.
سعید جلیلی می‌گوید جنگ و مذاکره هر دو ابزارند، اما مبارزه اصل است. او همچنین از جنگی سخن گفته که می‌تواند «به جنگ‌ها خاتمه دهد» و دشمن را به نقطه‌ای برساند که دیگر نتواند تهدید خود را تکرار کند. این سخن در سطح بازدارندگی قابل‌فهم است؛ اما وقتی جنگ جاری به مأموریتی برای پایان‌دادن به همه جنگ‌ها تبدیل شود، هدف از دفاع محدود و قابل‌اندازه‌گیری فراتر می‌رود. دیگر فقط قرار نیست حمله متوقف شود؛ باید نظمی تاریخی تغییر کند و توان دشمن برای تکرار تهدید از میان برود.
فواد ایزدی از پایان جنگ سخن می‌گوید، اما در مقام پیشنهاد عملی بر بسته‌ماندن تنگه هرمز، هدف قراردادن مسیرهای جایگزین انرژی، تهدید زیرساخت‌های نفتی و آب‌شیرین‌کن منطقه و واردکردن تلفات مستقیم به آمریکا تأکید می‌کند. او درعین‌حال، رسیدن به توافق پایدار با آمریکا را نزدیک به توهم می‌داند. اگر توافق پایدار ممکن نیست، این تشدید فشار قرار است چگونه و در چه نقطه‌ای متوقف شود؟ اگر زیرساخت‌های حیاتی کشورهای منطقه وارد جنگ شود، دامنه بحران محدودتر خواهد شد یا کشورهای بیشتری را علیه ایران وارد میدان خواهد کرد؟
حسین شریعتمداری نیز پایان جنگ را به مجموعه گسترده‌ای از مطالبات پیوند می‌زند؛ غرامت، خروج آمریکا از منطقه، تعیین تکلیف همه جبهه‌های مقاومت، حفظ کامل اهرم تنگه هرمز و گرفتن انتقامی گسترده. او تأکید کرده است که آمریکا نمی‌تواند پس از واردکردن خسارت و به شهادت رساندن مردم و فرماندهان ایران، صرفاً آتش‌بس اعلام کند و ماجرا را تمام‌شده بداند. این نگرانی قابل‌درک است. اما اگر پایان جنگ به حل هم‌زمان همه منازعات تاریخی و منطقه‌ای وابسته شود، آیا اساساً نقطه‌ای برای پایان باقی می‌ماند؟
این سخنان از افراد مختلف و با زبان‌های متفاوت بیان شده است، اما منطق واحدی دارد؛ هنوز زمان پایان جنگ نرسیده است.
مخالف هر توافق بودن، راهبرد نیست
جریان جنگ بی‌پایان در نقد پیشنهادها و توافق‌ها فعال است. تقریباً در هر متن می‌تواند بندی مبهم، ضمانتی ناکافی یا خطری احتمالی پیدا کند. چنین نقدی در جای خود لازم است. هیچ توافقی نباید از بررسی دقیق و سخت‌گیرانه معاف باشد. اما راهبرد فقط کشف نقص‌ها نیست. سیاست‌گذار باید از میان گزینه‌های ناقص، گزینه‌ای را انتخاب کند که بیشترین منفعت و کمترین هزینه را دارد. هیچ توافقی کامل نیست. هیچ تضمینی صددرصد نیست. هیچ دشمنی نیز برای همیشه قابل‌اعتماد نمی‌شود. اگر شرط پذیرش توافق، ازبین‌رفتن همه خطرها باشد، هیچ توافقی در جهان شکل نخواهد گرفت.
مسئله این نیست که آیا توافق خطر دارد؛ مسئله این است که خطر توافق بیشتر است یا خطر ادامه جنگ. آیا می‌توان با حفظ آمادگی نظامی، اجرای مرحله‌ای، دریافت تضمین، نظارت و امکان بازگشت، خطر بدعهدی را کنترل کرد؟ آیا ادامه درگیری خود می‌تواند فرصت حمله، فرسایش اقتصادی و گسترش ائتلاف دشمن را افزایش دهد؟ جریان جنگ بی‌پایان معمولاً فقط خطر مذاکره را می‌بیند. خطر ادامه جنگ در تحلیل آن یا غایب است یا بسیار کوچک نشان داده می‌شود. این نگاه، تحلیل راهبردی نیست؛ انتخاب یک‌طرفه بخشی از واقعیت است.
آزمون چهارگانه پایان جنگ
هر فردی که ادامه جنگ یا تعویق مذاکره را پیشنهاد می‌کند، باید به چهار پرسش ساده پاسخ دهد.
هدف چیست؟ هدف باید محدود، روشن و قابل‌اندازه‌گیری باشد. توقف حملات، پایان محاصره، دریافت تضمین امنیتی، حفظ حقوق هسته‌ای یا رفع بخشی از تحریم‌ها اهدافی هستند که می‌توان درباره تحقق آنها داوری کرد. اما «درهم‌شکستن دشمن»، «تغییر نظم جهانی» و «فتح تاریخی» اهدافی مبهم‌اند. معلوم نیست چه زمانی محقق شده‌اند و چه کسی تحقق آنها را اعلام می‌کند.
زمان چقدر است؟ ادامه فشار تا چه زمانی باید ادامه پیدا کند؟ یک ماه، شش ماه، یک سال یا بیشتر؟ راهبردی که فاقد زمان‌بندی است، می‌تواند هر شکست را موقت و هر هزینه‌ای را مقدمه پیروزی آینده معرفی کند.
هزینه را چه کسی می‌پردازد؟ در تحلیل‌های این جریان، درباره هزینه‌ای که باید به آمریکا و اسرائیل تحمیل شود بسیار سخن گفته می‌شود؛ اما هزینه ادامه جنگ برای مردم ایران کمتر دیده می‌شود. تورم، کاهش سرمایه‌گذاری، آسیب زیرساخت‌ها، ناامنی روانی، اختلال در تجارت و جان نیروهای نظامی نیز بخشی از محاسبه جنگ است. راهبرد ملی فقط هزینه دشمن را محاسبه نمی‌کند؛ هزینه مردم خودمان را هم می‌سنجد.
راه خروج کجاست؟ اگر دشمن بخشی از شروط ایران را پذیرفت، گام بعدی چیست؟ چه اهرمی حفظ و چه امتیازی در برابر آن دریافت می‌شود؟ چگونه می‌توان دستاورد میدان را به تضمین حقوقی، امنیتی و اقتصادی تبدیل کرد؟ راهبردی که پاسخ این پرسش را نداشته باشد، برنامه پایان جنگ نیست؛ فقط برنامه ادامه فشار است.
مسئله اصلی؛ ناتوانی در حکمرانی بحران
ضدیت با مذاکره فقط یک موضع در سیاست خارجی نیست. این رویکرد می‌تواند نشانه یک ضعف بزرگ‌تر در حکمرانی باشد؛ ناتوانی در پایان‌دادن به بحران. تولید بحران همیشه به معنای آغازکردن آن نیست. گاهی دشمن بحران را آغاز می‌کند، اما ناتوانی در مدیریت پایان آن، بحران را طولانی می‌کند. جریان جنگ بی‌پایان در شناسایی دشمن، اعلام خطر و دعوت به مقاومت توانمند است. اما حکمرانی فقط تشخیص تهدید نیست. مدیر کشور باید بتواند میان اهداف، امکانات و هزینه‌ها تناسب ایجاد کند. باید بداند چه زمانی فشار را افزایش دهد، چه زمانی مذاکره کند و چه زمانی دستاورد موجود را تثبیت کند.
پیشنهاد ادامه جنگ برای یک تحلیلگر آسان است. او مسئول بودجه کشور، معیشت مردم، بازسازی زیرساخت‌ها و جان نیروهای نظامی نیست. اما مدیر حکمرانی نمی‌تواند فقط از شجاعت و مقاومت سخن بگوید. او باید مسئول نتیجه نیز باشد. کشور را نمی‌توان با شعار «یک گام دیگر تا پیروزی» برای مدت نامحدود اداره کرد.
قدرتی که نتیجه نسازد
قدرت نظامی برای ایران ضروری است. بدون قدرت، دشمن به تعهدات خود پایبند نمی‌ماند و مذاکره به فرایندی برای تحمیل خواسته‌های او تبدیل می‌شود. اما قدرت زمانی ارزش راهبردی پیدا می‌کند که بتوان آن را به نتیجه تبدیل کرد. نتیجه یعنی کاهش تهدید، رفع محاصره، تثبیت حقوق ایران، کاهش فشار اقتصادی و فراهم‌شدن امکان بازسازی کشور. اگر قدرت فقط برای تولید ضربه‌ای بزرگ‌تر استفاده شود، بدون آنکه به یک نظم سیاسی منتهی شود، به‌تدریج وارد مرحله فرسایش خواهد شد. قدرتی که نتیجه نسازد، کامل نیست. هنر حکمرانی فقط توان جنگیدن نیست؛ توان پایان‌دادن به جنگ در لحظه مناسب نیز بخشی از قدرت ملی است.
مذاکره به معنای اعتماد نیست
یکی از مهم‌ترین ابزارهای جریان جنگ بی‌پایان، ساختن دوگانه‌ای نادرست است؛ یا باید مقاومت کرد یا مذاکره. درحالی‌که مذاکره می‌تواند بخشی از مقاومت باشد. کشوری که در میدان اهرم ساخته است، باید بتواند همان اهرم را در میز مذاکره به امتیاز تبدیل کند. مذاکره به معنای اعتماد به آمریکا نیست. همان‌گونه که داشتن قرارداد با دشمن به معنای دوست‌دانستن او نیست. توافق سازوکاری برای کنترل دشمنی، تعیین تعهدات، افزایش هزینه نقض و کاهش احتمال بازگشت جنگ است. ایران می‌تواند به آمریکا بی‌اعتماد باشد، آمادگی دفاعی خود را حفظ کند، برای نقض توافق برنامه داشته باشد و درعین‌حال مذاکره کند. بی‌اعتمادی به دشمن، مجوز بی‌برنامگی برای پایان جنگ نیست.
دو راهبرد پیش روی ایران
دوگانه واقعی، جنگ یا مذاکره نیست. دوگانه واقعی میان دو نوع استفاده از قدرت است. یک رویکرد، قدرت را برای ادامه نامحدود جنگ می‌خواهد. در این نگاه، هر پیروزی مقدمه نبرد بعدی است، هر توافق مشکوک است و هر راه خروج می‌تواند به نجات دشمن تعبیر شود. رویکرد دوم، قدرت را برای پایان مقتدرانه جنگ می‌خواهد. این رویکرد نه به دشمن اعتماد می‌کند و نه از پاسخ نظامی می‌ترسد. اما می‌داند هدف نهایی از مقاومت، تولید امنیت و دستاورد برای مردم است. در رویکرد دوم، مذاکره جایگزین قدرت نیست؛ مکمل آن است. آتش‌بس پایان آمادگی دفاعی نیست؛ فرصتی برای تثبیت دستاوردهاست. توافق نیز پایان همه اختلافات نیست؛ ابزاری برای مهار آنهاست.
جنگ بی‌پایان چگونه شکل می‌گیرد؟
جنگ بی‌پایان معمولاً با اعلام رسمی آغاز نمی‌شود. کمتر کسی می‌گوید جنگ باید تا ابد ادامه پیدا کند. جنگ بی‌پایان زمانی شکل می‌گیرد که هدف‌ها نامحدود باشند، هزینه‌ها به‌درستی محاسبه نشوند، نقطه توقف مشخص نباشد و هر مذاکره‌ای زودهنگام معرفی شود. در این شرایط، صلح همیشه به فردای یک پیروزی بزرگ‌تر موکول می‌شود. اعضای این جریان ممکن است صادقانه خواهان پیروزی ایران، امنیت کشور و پایان تهدید باشند. اما راهبردها را باید با نتیجه آنها سنجید، نه فقط با نیت طراحانشان.
راهبردی که برای تشدید برنامه دارد اما برای توقف نه، برای ضربه‌زدن پیشنهاد دارد اما برای تبدیل قدرت به امنیت نه، و برای رد هر توافق ده‌ها دلیل ارائه می‌کند اما بدیل عملی ندارد، می‌تواند کشور را وارد جنگی فرسایشی و بی‌پایان کند.
پرسش از این جریان این است که اگر پیشنهاد شما ادامه جنگ است، هدف، زمان، هزینه و راه خروج آن را نیز توضیح دهید. مردم حق دارند بدانند این مسیر قرار است در چه نقطه‌ای به امنیت، ثبات و زندگی بهتر منتهی شود. برای جنگ نسخه‌نوشتن کافی نیست. کشور بیش از هر چیز به راهبردی نیاز دارد که بتواند جنگ را با حفظ قدرت و حقوق ایران به پایان برساند.
دیدگاه تان را بنویسید