صلحی که هیچ‌گاه فرا نمی‌رسد
نگاهی به مواضع رسانه‌ای مدافعان راهبردی که می‌تواند جنگ را بی‌پایان کند
در ماه‌های گذشته، گروهی از تحلیلگران و چهره‌های رسانه‌ای بارها از ضرورت صلح پایدار، پایان مقتدرانه جنگ و بازدارندگی دشمن سخن گفته‌اند. در ظاهر، آنان نیز خواهان ادامه جنگ نیستند. اختلاف از جایی آغاز می‌شود که می‌خواهیم بدانیم برای پایان جنگ دقیقاً چه راهی پیشنهاد می‌کنند. وقتی پیشنهادهای آنان را کنار یکدیگر قرار می‌دهیم، با یک تناقض مهم روبه‌رو می‌شویم؛ هدف اعلام‌شده پایان جنگ است، اما مسیری که پیشنهاد می‌شود، نقطه پایان روشن و قابل‌دستیابی ندارد.
دشمن باید تنبیه شود، هزینه بدهد، عقب‌نشینی کند، از منطقه خارج شود، غرامت بپردازد، همه تعهدات ایران را بپذیرد، در تمام جبهه‌ها شکست بخورد و سرانجام به این نتیجه برسد که دیگر نباید ایران را تهدید کند. تا آن زمان نیز مذاکره یا زودهنگام است، یا فریب دشمن، یا نشانه خستگی و انفعال. اما اگر دشمن همه این شروط را نپذیرفت چه باید کرد؟ جنگ تا کجا باید ادامه پیدا کند؟ چه کسی و با چه معیاری تشخیص می‌دهد که دشمن به‌اندازه کافی تنبیه شده است؟ دستاوردهای نظامی چگونه باید به یک نتیجه سیاسی و حقوقی تبدیل شود؟
اهمیت بررسی مواضع این جریان دقیقاً در همین نقطه است. این افراد فقط تحلیلگرانی بیرون از میدان تصمیم‌گیری نیستند. آنان بر افکار عمومی، رسانه ملی، نیروهای سیاسی و حتی فضای تصمیم‌گیری کشور اثر می‌گذارند. با ادبیات خود می‌توانند هر مذاکره‌ای را نشانه ضعف و هر توافقی را نوعی تسلیم معرفی کنند. نتیجه چنین فضایی ممکن است این باشد که کشور قدرت جنگیدن داشته باشد، اما امکان پایان‌دادن به جنگ را از دست بدهد.
مسئله مخالفت با قدرت نظامی نیست
پیش از هر چیز باید یک سوءتفاهم را برطرف کرد. نقد این جریان به معنای مخالفت با قدرت نظامی، پاسخ به تجاوز یا استفاده از اهرم‌های ایران نیست. هیچ مذاکره جدی بدون قدرت شکل نمی‌گیرد. اگر ایران در میدان نتواند هزینه ایجاد کند، در میز مذاکره نیز دست پر نخواهد داشت. بدعهدی آمریکا هم یک تصور ذهنی نیست؛ تجربه‌ای واقعی است که باید در هر توافق و سازوکار نظارتی مورد توجه قرار گیرد.
مسئله از جایی آغاز می‌شود که قدرت نظامی از ابزار رسیدن به هدف سیاسی به جایگزین سیاست تبدیل شود. قدرت باید بتواند تهدید را متوقف کند، امنیت ایجاد کند و حقوق کشور را تثبیت کند. اگر استفاده از قدرت فقط به تشدید بیشتر منجر شود، بدون اینکه راهی برای تثبیت نتایج آن وجود داشته باشد، کشور وارد چرخه‌ای می‌شود که هر حمله، حمله دیگری را ضروری می‌کند. این همان مسیری است که می‌تواند به جنگ بی‌پایان منتهی شود؛ حتی اگر طراحان آن صریحاً خواهان جنگ بی‌پایان نباشند.
غلامرضا قاسمیان؛ باید جنگید تا صلح برقرار شود
غلامرضا قاسمیان صریح‌ترین بیان این رویکرد را ارائه کرده است. او گفته است: «نباید فعلاً مذاکره کرد؛ باید این‌قدر با آمریکا بجنگیم تا صلح پایدار برقرار شود.» در این جمله، تناقض اصلی این جریان به‌روشنی دیده می‌شود. صلح هدف است، اما تنها راه رسیدن به آن ادامه جنگ معرفی می‌شود. طبعاً در برخی مقاطع ممکن است ادامه مقاومت نظامی برای جلوگیری از تحمیل یا کسب موقعیت بهتر ضروری باشد. اما قاسمیان توضیح نمی‌دهد آمریکا در چه نقطه‌ای شکست‌خورده یا آماده صلح پایدار محسوب می‌شود. آیا پایان جنگ زمانی است که آمریکا از منطقه خارج شود؟ آیا باید اسرائیل کاملاً شکست بخورد؟ آیا باید همه خسارت‌ها جبران شود؟ اگر هیچ‌کدام از این اهداف در کوتاه‌مدت قابل تحقق نباشد، تکلیف چیست؟
در این نگاه، مذاکره نه یکی از ابزارهای اداره جنگ، بلکه رقیب مقاومت معرفی می‌شود. گویی کشور باید میان جنگیدن و مذاکره‌کردن یکی را انتخاب کند؛ درحالی‌که تجربه تمام جنگ‌های بزرگ نشان می‌دهد قدرت نظامی زمانی به نتیجه می‌رسد که بتوان دستاورد آن را به یک نظم سیاسی، حقوقی و امنیتی تبدیل کرد. جنگیدن تا «صلح پایدار» اگر فاقد تعریف روشن از صلح، پیروزی و نقطه توقف باشد، عملاً می‌تواند به جنگیدن بدون پایان تبدیل شود.
مهدی جمشیدی؛ مقاومت تا فتح تاریخی
مهدی جمشیدی، پژوهشگر و چهره حاضر در رسانه ملی، مخالفت خود را فقط به یک تفاهم‌نامه یا مذاکره مشخص محدود نمی‌کند. او مسیر مذاکره با آمریکا را اساساً ناصواب می‌داند و معتقد است مذاکره نه تحریم را برطرف می‌کند و نه جنگ را.
جمشیدی راه جایگزین را نیز توضیح داده است، اینکه مقاومت باید به «تمامیت خویش» برسد، دشمن «درهم‌شکسته شود» و «فتح تاریخی» رقم بخورد. او ورود به مذاکره پیش از آن را محصول خستگی، انفعال و فروختن دستاوردهای میدان معرفی می‌کند. این صورت‌بندی از نظر عاطفی جذاب است. چه کسی با فتح، پیروزی یا درهم‌شکستن دشمن مخالف است؟ اما سیاست خارجی با مفاهیم کلی و عاطفی اداره نمی‌شود.
«فتح تاریخی» دقیقاً یعنی چه؟ چگونه اندازه‌گیری می‌شود؟ چه زمانی مقاومت به تمامیت خود رسیده است؟ آیا کاهش حملات، لغو محاصره، دریافت تضمین امنیتی و رفع بخشی از تحریم‌ها فتح محسوب می‌شود یا فقط تسلیم کامل دشمن پذیرفتنی است؟ وقتی هدف در سطحی تعریف شود که معیار عینی برای تحقق آن وجود ندارد، هر توافقی زودهنگام به نظر می‌رسد. همیشه می‌توان گفت اگر کمی بیشتر مقاومت می‌کردیم، امتیاز بیشتری به دست می‌آوردیم. در چنین منطقی، مذاکره هیچ‌گاه در زمان مناسب آغاز نمی‌شود؛ زیرا زمان مناسب به پس از پیروزی کامل موکول شده است.
این نگاه علاوه بر مذاکره، مذاکره‌کننده را نیز زیر سؤال می‌برد. طرفداران تفاهم نه صاحبان یک تحلیل متفاوت، بلکه نیروهایی خسته، منفعل یا کم‌اعتقاد به مقاومت معرفی می‌شوند. به‌این‌ترتیب، امکان گفت‌وگوی کارشناسی درباره هزینه‌ها، فرصت‌ها و گزینه‌های کشور کاهش پیدا می‌کند.
حسین شریعتمداری؛ پایان جنگ پس از تحقق همه اهداف
حسین شریعتمداری، مدیرمسئول روزنامه کیهان، را نمی‌توان مخالف مطلق هرگونه آتش‌بس دانست. او در مقطعی که اعلام شد شروط ده‌گانه ایران پذیرفته شده، از آتش‌بس حمایت کرد و آن را پیروزی دانست. بااین‌حال، مجموعه شروطی که او برای پایان جنگ مطرح می‌کند، بسیار گسترده است. شریعتمداری بر غیرقابل‌مذاکره‌بودن تنگه هرمز، پرداخت غرامت، خروج آمریکا از منطقه، تعیین تکلیف همه جبهه‌های مقاومت و گرفتن انتقام گسترده تأکید کرده است. او صریحاً گفته است آمریکا و اسرائیل نمی‌توانند رهبر، فرماندهان، دانشمندان و مردم ایران را به شهادت برسانند و سپس با اعلام آتش‌بس تصور کنند ماجرا تمام شده است. از نظر او، آمریکا همچنان بدهکار یک «انتقام بزرگ و فراگیر» است.
اصل مطالبه غرامت، تضمین امنیتی یا حفظ حاکمیت ایران بر تنگه هرمز قابل بحث است. مشکل آنجاست که پایان جنگ به تحقق هم‌زمان تمام اهداف حداکثری وابسته شود. اگر آمریکا از منطقه خارج نشود، جنگ باید ادامه یابد؟ اگر غرامت کامل پرداخت نشود، آتش‌بس بی‌معناست؟ اگر در یکی از جبهه‌های لبنان، فلسطین، عراق یا یمن اختلافی باقی بماند، ایران نباید از جنگ خارج شود؟ در اینجا دیگر فقط از یک مذاکره سخت و مقتدرانه سخن نمی‌گوییم. پایان جنگ به حل مجموعه‌ای از منازعات تاریخی و منطقه‌ای گره می‌خورد. در نتیجه، هر راه خروجی می‌تواند به‌دلیل محقق‌نشدن یکی از شروط بسته شود. این رویکرد، قدرت چانه‌زنی ایران را افزایش نمی‌دهد؛ ممکن است امکان تبدیل دستاوردهای میدان به نتیجه سیاسی را از کشور بگیرد.
فواد ایزدی؛ تشدید مرحله‌به‌مرحله، بدون ترسیم راه خروج
فواد ایزدی، استاد دانشگاه و تحلیلگر شناخته‌شده سیاست آمریکا، برخلاف برخی چهره‌های این جریان صریحاً می‌گوید اولویت باید پایان جنگ باشد. همین موضع باعث می‌شود تحلیل او پیچیده‌تر و در ظاهر واقع‌گرایانه‌تر به نظر برسد. اما وقتی پیشنهادهای عملی او را بررسی می‌کنیم، با مسیری روبه‌رو می‌شویم که بر تشدید مستمر فشار استوار است؛ بسته‌ماندن تنگه هرمز، هدف قراردادن مسیرهای جایگزین انتقال انرژی، تهدید تأسیسات نفتی و آب‌شیرین‌کن کشورهای منطقه و واردکردن تلفات مستقیم به آمریکا.
او درعین‌حال، دستیابی به توافق پایدار و رفع ماندگار تحریم‌ها از طریق مذاکره با آمریکا را نزدیک به توهم می‌داند. مشکل این نسخه روشن است. اگر توافق پایدار ممکن نیست و هر مذاکره‌ای احتمالاً مقدمه حمله بعدی است، تشدید فشار قرار است به کدام نتیجه سیاسی منتهی شود؟ اگر ایران تأسیسات نفتی و آب منطقه را هدف قرار دهد، کشورهای منطقه به آمریکا نزدیک‌تر می‌شوند یا از آن فاصله می‌گیرند؟ اگر قیمت نفت به‌شدت افزایش یابد، فشار قدرت‌های بزرگ فقط متوجه آمریکا خواهد شد یا ایران نیز با ائتلاف گسترده‌تری روبه‌رو می‌شود؟ اگر آمریکا تلفات بدهد، حتماً عقب‌نشینی می‌کند یا ممکن است سطح جنگ را افزایش دهد؟
در نسخه ایزدی، راه آغاز تشدید نسبتاً روشن است، اما راه توقف آن مشخص نیست. او توضیح می‌دهد چگونه باید هزینه دشمن را افزایش داد، ولی کمتر توضیح می‌دهد در چه نقطه‌ای باید اهرم‌ها را به توافق تبدیل کرد. اینجا همان فاصله میان هدف اعلام‌شده و نتیجه محتمل شکل می‌گیرد. هدف پایان جنگ است، اما ابزارهای پیشنهادی می‌تواند دامنه جنگ را از ایران و آمریکا به زیرساخت‌های حیاتی منطقه گسترش دهد.
مصطفی خوش‌چشم و محمدصادق کوشکی؛ حلقه نزدیک
مصطفی خوش‌چشم را نمی‌توان با همان قطعیت در هسته اصلی این جریان قرار داد. او گفته است برای مذاکره زود بوده، پس از نقض آتش‌بس باید پاسخ نظامی داد و سناریوهای ادامه جنگ پس از آتش‌بس را نیز بررسی کرده است. این مواضع به‌خودی‌خود به معنای مخالفت مطلق با مذاکره نیست. ممکن است مقصود او مذاکره پس از تثبیت برتری ایران باشد. بااین‌حال، خطر این نگاه آن است که زمان مناسب همیشه به آینده موکول شود و هیچ دستاوردی برای ورود به مذاکره کافی به نظر نرسد.
محمدصادق کوشکی نیز پذیرش آتش‌بس در اوج حملات ایران را اشتباه دانسته و پایان جنگ از طریق مذاکره را تصوری فانتزی توصیف کرده است. البته کوشکی در موضع دیگری مذاکره را یکی از ابزارهای تأمین منافع کشور دانسته است. بنابراین نمی‌توان او را مخالف مطلق گفت‌وگو معرفی کرد. اما این پرسش درباره موضع او باقی می‌ماند؛ اگر اختلافات با مذاکره حل نمی‌شود و پذیرش آتش‌بس نیز اشتباه است، سازوکار واقع‌بینانه پایان جنگ چیست؟
پنج پرسش بی‌پاسخ
با وجود تفاوت‌های این چهره‌ها، پنج پرسش مشترک در برابر همه آنان قرار دارد؛ نخست اینکه تعریف دقیق پیروزی چیست؟ آیا پیروزی به معنای توقف حملات، حفظ تمامیت ارضی و تثبیت حقوق ایران است یا فقط با تسلیم کامل دشمن محقق می‌شود؟ دوم اینکه نقطه توقف کجاست؟ در چه شرایطی باید عملیات نظامی متوقف و فرایند سیاسی آغاز شود؟ سوم اینکه هزینه تشدید تا کجا قابل‌تحمل است؟ مردم ایران، اقتصاد کشور و زیرساخت‌های ملی چه میزان هزینه باید برای تحقق اهداف حداکثری بپردازند؟ چهارم اینکه احتمال واکنش متقابل چگونه محاسبه شده است؟ افزایش هزینه دشمن لزوماً به عقب‌نشینی او منجر نمی‌شود؛ گاهی می‌تواند دشمن را به تشدید بیشتر وادار کند. پنجم اینکه دستاوردهای میدان چگونه تثبیت می‌شود؟ بدون سند، توافق، تضمین، نظارت و سازوکار حل اختلاف، پیروزی نظامی چگونه به امنیت پایدار تبدیل خواهد شد؟
تا زمانی که برای این پرسش‌ها پاسخ روشنی وجود نداشته باشد، آنچه ارائه می‌شود یک راهبرد کامل برای پایان جنگ نیست؛ طرحی برای ادامه فشار است، با این امید که دشمن در نقطه‌ای نامعلوم عقب‌نشینی کند.
مذاکره جایگزین قدرت نیست؛ مکمل آن است
دو خطای بزرگ در برابر ایران قرار دارد. خطای نخست این است که تصور کنیم با چند گفت‌وگو و امضای یک متن می‌توان به آمریکا اعتماد کرد و همه تهدیدها را کنار گذاشت. خطای دوم این است که چون آمریکا قابل‌اعتماد نیست، مذاکره و توافق هیچ کارکردی ندارد و تنها راه، ادامه فشار نظامی تا شکست کامل دشمن است. راه واقع‌بینانه در میانه این دو ساده‌سازی قرار دارد.
ایران باید توان دفاعی خود را حفظ کند، هزینه تجاوز را بالا ببرد، اهرم‌هایش را به‌سادگی واگذار نکند و برای نقض احتمالی توافق آماده باشد. اما همین قدرت باید در زمان مناسب به دستاورد سیاسی، اقتصادی، حقوقی و امنیتی تبدیل شود. مذاکره مقتدرانه به معنای اعتماد به دشمن نیست. به معنای استفاده از قدرت برای ساختن یک راه خروج امن است. توافق نیز به معنای پایان دشمنی نیست؛ سازوکاری است برای کنترل دشمنی، کاهش هزینه‌ها و جلوگیری از بازگشت سریع جنگ. هنر حکمرانی فقط توان آغاز و اداره جنگ نیست. توان پایان‌دادن به جنگ نیز بخشی از قدرت ملی است.
جنگ بی‌پایان چگونه شکل می‌گیرد؟
جنگ بی‌پایان لزوماً محصول تصمیم کسانی نیست که آشکارا می‌گویند جنگ باید تا ابد ادامه یابد. معمولاً چنین چیزی گفته نمی‌شود. جنگ بی‌پایان زمانی شکل می‌گیرد که هدف‌ها نامحدود، نقطه توقف مبهم و هر مصالحه‌ای نشانه ضعف معرفی شود. در این شرایط، هر مرحله از جنگ مقدمه مرحله بعدی می‌شود و صلح همواره به فردای یک پیروزی بزرگ‌تر موکول می‌ماند.
قاسمیان از جنگیدن تا صلح پایدار می‌گوید. جمشیدی از مقاومت تا فتح تاریخی سخن می‌گوید. شریعتمداری پایان جنگ را به مجموعه‌ای از اهداف حداکثری گره می‌زند. ایزدی تشدید فشار را پیشنهاد می‌کند، بدون اینکه راه خروج روشنی نشان دهد. خوش‌چشم زمان مذاکره را زود می‌داند و کوشکی پایان جنگ از مسیر مذاکره را غیرواقعی می‌خواند. همه آنان ممکن است صادقانه خواهان پیروزی ایران و پایان تهدید باشند. بحث بر سر نیت افراد نیست؛ بحث بر سر نتیجه راهبردهاست.
راهبردی که برای تشدید برنامه دارد، اما برای توقف نه؛ برای جنگیدن پیشنهاد دارد، اما برای تبدیل قدرت به توافق نه؛ و برای رد مذاکره دلایل فراوان دارد، اما برای پایان عملی جنگ راهی نشان نمی‌دهد، ممکن است برخلاف نیت طراحانش ایران را به همان چیزی برساند که آنان ظاهراً با آن مخالف‌اند؛ جنگی فرسایشی، پرهزینه و بی‌پایان.
دیدگاه تان را بنویسید